كوه و يوز
ساعت ٦:٠۱ ‎ق.ظ روز ٢۳ شهریور ۱۳۸٥ : توسط : عباس محمدی

عباس محمدي*

يوزپلنگ را بايد نماد حيات وحش ايران خواند؛ حيواني كه در راس زنجيره‌ي حيات قرار دارد و به لحاظ زيبايي ظاهر و معصوميت وحشي كه در چهره‌ي آن است، مانند ندارد. اگر بتوانيم اين جانور دوست‌داشتني را حفظ كنيم، به معني آن است كه پله‌هاي پايين‌تر زنجيره‌ي حيات ـ يعني علف‌خواران، جوندگان، پوشش گياهي، خاك ... ـ كم و بيش حفظ شده است، و به همين دليل انسان هم كه خود جزئي از مجموعه‌ي طبيعت است، در شرايط قابل قبول زيستي قرار دارد. پس، بقاي يوز نشان خوبي براي بقاي انسان است.

كالبدشناسي (anatomy) يوزپلنگ، نمونه‌اي از شاهكارهاي زيستي در استفاده از امكانات بوم‌شناختي؛ اين جانور حد اعلاي تخصص را براي دويدن در دشت‌ها و شكار طعمه با تكيه بر سرعت، به دست آورده است. چه يوزپلنگ ايراني (آسيايي) و چه خويشاوندان آفريقايي آن، در مناطق باز و كفي زندگي كرده‌اند و در شرايط عادي، زيستگاه‌هاي كوهستاني را نمي‌پسندند و حداكثر در جاهاي تپه ماهوري كه مناسب براي ديد زدن و شروع اوليه‌ي دو است، به سر مي‌برند. اما، عكس‌هايي كه در دو سه سال گذشته با دوربين‌هاي تله‌اي از يوز ايراني گرفته شده، تقريباً همه جا يوز را با پس زمينه‌اي از كوه (و نه تپه‌هاي كوتاه) نشان مي‌دهد، و جالب توجه‌تر از همه، فيلمي است كه آقاي اينانلو به تازگي از يوز در كوه «آشيانه عقاب» منطقه‌ي توران گرفته است. در اين فيلم كه در روز 22 مرداد از شبكه‌ي دوم سيما پخش شد، يوز ايراني همچون پلنگ در كوه مي‌رفت، و يك تصوير از آن فيلم هم كه در روزنامه‌ي همشهري 30 مرداد چاپ شده است، پر هيب چشم‌نواز حيوان را روي يال كوه نشان مي‌دهد. واقعيت اين استكه مناطقي كه امروزه در كشور ما زيستگاه يوز به شمار مي‌رود، مناطق كوهستاني هستند: كوه‌هاي پارك ملي توران، كوهستان ناي بندان طبس، دره انجير يزد، ... حتي در مناطق دشتي كه احتمال زيست يوز در آنها مي‌رود ـ مانند پارك ملي كوير و ميان دشت ـ نقاط نزديك به كوه‌هاي آنجا يعني سياه كوه، و ارتفاعات 1500-1400 متري اطراف ميان دشت، نقطه‌هاي اميد هستند.

ماجرا چيست؟ آيا در گفته‌ي همه‌ي كارشناساني كه يوز را دشت زي خوانده‌اند، خللي هست؟! نه، اما اين نكته كم‌تر گفته شده است كه كوه‌ها آخرين پناهگاه حيات وحش دشت‌زي هم هستند. دشت‌ها از ديرباز، جولانگاه آدمي بوده است، چرا كه كشاورزي و دام‌پروري و ساخت و ساز در آنها ساده‌تر بوده است. و امروزه هم، شكار در دشت به ويژه با استفاده از موتور سيكلت و خودروهي قوي به راحتي انجام مي‌شود. اما در كوهستان رفت و آمد سخت‌تر است. در عين حال، در محيط‌هاي كوهستاني، بارندگي و در نتيجه گياه بيشتر است كه اين، امكان‌ ادامه‌ي حيات را به علف‌‌خواران (حتي جبير كه دشت‌زي است) مي‌دهد، و يوز هم كه به دنبال جبير و ديگر طعمه‌هاي مورد علاقه‌ي خود است، به سوي كوه كشيده مي‌شود. پرسش ديگري كه ذهن را ممكن است به خود مشغول كند، اين كه يوز با آن اندام كاملاً تخصص يافته براي دويدن و زندگي در دشت، چگونه ممكن است در كوه به حيات ادامه دهد؟ درست است كه حيات وحش بسيار آسيب‌پذير است و تطبيق يافتن آن با شرايط جديد به سادگي و سرعت ممكن نيست و فقط با گذر از آزمون‌هاي پرخطا و مرگبار، برپايه‌ي انتخاب طبيعي، ميسر است، اما در عين حال، حيات سرسخت است. ميل به زندگي، تمامي حلقه‌هاي زيست را وادار به استفاده از هرگونه امكان كوچك و هر مهارت ممكن براي بقا مي‌كند. اگر سرعت نابودسازي زيستگاه‌ها از حدي فزون‌تر نشود، و گستره‌ي زيستگاه هم از حدي كوچك‌تر نشود (اين حدها، بستگي به جثه‌ي زيستمند، عادت غذايي آن، و پاره‌اي عوامل ديگر دارد) مي‌توان اميدوار بود كه گونه‌ها با كاربست «خلاقيت»هايي ويژه به زندگي خود ـ البته در جمعيتي كوچك‌تر ـ ادامه دهند.

نتيجه: كوه‌ها، چه از حيث وجود گونه‌هاي بومي (endemic) خود، و چه از نظر پناهگاه بودن براي پاره‌اي گونه‌هاي «خارجي» (exotic) در بعضي موارد، جايگاه مهمي در حفظ تنوع زيستي دارند؛ حفاظت از كوه‌ها، نگاهباني زندگي است.

 

و يك نكته در پرانتز! در فيلم باارزشي كه بخشي از آن در روز 22 مرداد از شبكه دوم سيما نشان داده شد، يك نكته‌ي منفي هم به چشم مي‌خورد: هنگام صحبت آقاي اينانلو و يكي از محيط‌بانان منطقه‌ي توران، در محلي كه از يوزپلنگ فيلم‌برداري شده بود، آتش پرشعله‌اي روشن بود. آن محيط بان عزيز هم مرتب، شاخه‌هايي را در آتش مي‌ريخت كه به نظر مي‌رسيد، شاخه‌هاي پسته‌ي وحشي يا درختچه‌ي بومي ديگري است. با توجه به اينكه هرگونه برداشت گياهان (حتي چوب‌هاي خشك و پوسيده) در پارك‌هاي ملي ممنوع است، و نظر به اين كه روشن كردن آتش در طبيعت، از عادت‌هاي نادرست بسياري از هم ميهنان ما است، لازم است كه از اين گونه كارها (كه شايد به قصد ايجاد جاذبه‌هاي بصري در فيلم، و يا برحسب عادت شكارچيان! انجام مي‌شد) خودداري مي‌شود، و به ويژه از نمايش آن در برنامه‌هاي زيست محيطي جلوگيري شود.

 * مدير گروه ديده‌بان كوهستان انجمن كوه‌نوردان

    تلفن: 09121227935