ضرورت فرهنگ سازي براي حفاظت كوه ها
ساعت ٩:٤۸ ‎ب.ظ روز ٥ مهر ۱۳۸٥ : توسط : عباس محمدی
در ايران، چهارم مهرماه در ميان كوه نوردان و طبيعت دوستان به عنوان روز پاكسازي كوهستان شناخته شده است. دليل انتخاب اين روز، آن است كه چندين سال پيش، اتحاديه جهاني سازمان هاي كوه نوردي(UIAA) كه همان فدراسيون جهاني اين ورزش به شمار مي آيد، روز 26سپتامبررا روز كوهستان پاك خواند و از همه كوه پيمايان خواست كه در نزديك ترين يكشنبه به اين روز، به پاكسازي منطقه هاي كوهستاني بپردازند. در ايران، از سال 1367 فدراسيون كوه نوردي به مدت چند سال، چهارم مهرماه را روز پاكسازي كوهستان خواند، اما تقريباً 6-5 سال بعد، اعلام رسمي اين روز، از سوي فدراسيون كوه نوردي يا هيات ها (شاخه هاي شهرستان فدراسيون) كنار گذاشته شد و فقط سازمان هاي غيردولتي، به اين مناسبت هر سال برنامه هاي پاكسازي مسيرهاي كوهستاني از زباله و كارهاي آموزشي رودررو با مردم را در اين زمينه داشته اند. لازم به يادآوري است كه در سال هاي اخير، در پايگاه اينترنتي و نشريه UIAA هم چيزي در مورد روز پاكسازي كوهستان نوشته نمي شود.به هر حال، چراغ سنت پسنديده برگزاري برنامه هاي پاكسازي، اگرچه كم فروغ، به هرحال به دست گروه هاي كوه نورد و دوستدار كوهستان روشن نگاه داشته شده است. در گوشه و كنار جهان، هرچند گاه يك بار، خبري از گروه هاي داوطلب (يا حمايت شده از سوي پاره اي سازمان ها و شركت ها) مي شنويم كه مثلاً عازم پاكسازي مسيرهاي صعود اورست، كي 2 (دومين قله بلند جهان) يا جاهاي ديگر شده اند. در ايران، در نخستين جمعه پس از چهارم مهر، كوه نوردان در پاره اي مبدأهاي كوه پيمايي، پارچه نوشته هايي نصب مي كنند و با پخش كيسه هاي زباله و بروشورهاي هشداردهنده، مي كوشند توجه مردم را به لزوم حفاظت از محيط هاي كوهستاني جلب كنند.
امسال، در تهران، شهرداري(از طريق ستاد محيط زيست و توسعه پايدار) از تعدادي سازمان هاي دولتي و مردم نهاد (NGO) فعال در زمينه كوه نوردي و حفاظت محيط هاي كوهستاني دعوت كرد تا مراسم روز پاكسازي كوهستان را به شكلي پرشورتر برگزار كنند. پس از چندين نشست، قرار شد كه پيش ازآغاز ماه رمضان و در روز پاكسازي، جمعه 31شهريور در بوستان جمشيديه (ابتداي مسير كوه پيمايي كلك چال) جشنواره  پاكسازي كوهستان با برنامه نمايش عروسكي، موسيقي، مسابقه نقاشي براي كودكان و... اجرا شود. در عين حال انجمن كوه نوردان ايران قبول كرد كه در پنج مسير شمال تهران (دارآباد، كلك چال، سربند، ولنجك، دركه) و قله توچال، با كمك گرفتن از كوه پيمايان گذري، در روزهاي 30 و 31 شهريور به پاكسازي بپردازد.
با پيگيري هاي گروه ديده بان كوهستان و انجمن كوه نوردان، در مسيرهاي كوه پيمايي نزديك به چندين شهر ديگر هم برنامه هاي پاكسازي اجرا شد. تا جايي كه اطلاع يافته ايم، در كلاردشت (بخشي از مسير رودخانه سردابرود)، در تنكابن (منطقه درياسر)، در سوادكوه (منطقه ورسك)، در ماسوله (مسير قله شاه معلم)، در مشهد (كوه هاي خلج و اخلومد) در بابل، قائم شهر، ساري، كرمان، ديواندره،ماكو،اراك،كرمانشاه و چند شهر ديگر كردستان، زاهدان، سمنان و... نيز برنامه هاي كوچك و بزرگ پاكسازي اجرا شده و در بعضي جاها پوشش رسانه اي خوبي توسط صداوسيما و روزنامه هاي استاني ايجاد شده است. مجموعه  اين برنامه ها توانست به پاكيزه شدن چند نقطه و تا حدودي به گسترش فرهنگ حفاظت از محيط زيست - و به  طور خاص، محيط كوهستان - كمك كند.
كوه ها نقشي بسيار مهمي در چرخه زيست دارند. آنها منبع عمده آب هاي شيرين، زيستگاه گونه هاي متنوع جانوري و گياهي، پناهگاه پاره اي از گونه ها كه پيش از دست اندازي هاي گسترده انسان در دشت ها مي زيسته اند، منبع بزرگ علوفه و چوب و مواد معدني و گياهان دارويي و خاستگاه فرهنگ هاي گوناگون هستند. تقريباً زندگي هيچ كس در كره زمين ناوابسته به كوهستان نيست و حتي آناني كه مستقيماً از منابع كوهستاني استفاده نمي كنند، به طور غيرمستقيم از آن سود مي برند. كافي است توجه داشته باشيم كه كوه ها يكي از منابع كليدي انرژي هستند. آنها سوخت هاي زيستي (biomass) مانند چوب بقاياي كشاورزي، فضولات جانوري و نيز سوخت هاي جايگزين ناشدني مانند زغال سنگ و گاز و انرژي برقابي را تأمين مي كنند. همچنين كوه ها منبع بالقوه بسيار خوبي براي انرژي هاي پاك مانند انرژي باد و خورشيد هستند.
جامعه هاي كوه نشين سهم مناسبي از مواهب كوهستان ندارند و براي مثال، انرژي هايي كه از كوهستان سرچشمه مي گيرد، اساساً نصيب سرزمين هاي پايين دست مي شود. كوه نشينان، همچنان مجبور به استفاده از بوته ها و درختان براي سوخت هستند كه اين، براي سلامت خودشان و حفظ سلامت محيط زيست زيانمند است.سده ها است كه آدميان به بهره كشي از كوهستان مشغول اند ( و اين در دهه هاي اخير شدت بسيار يافته است) اما در انديشه حفظ كوه ها نبوده و مسئولانه از آنها استفاده نكرده ند. در ايران، چراي مفرط، ساخت و ساز، معدن كاوي، جنگل زدايي و گردشگري ناسالم، كوه ها را دستخوش تخريب و آلودگي شديد ساخته است. لازم است كه دولت و ملت با بازنگري در شيوه هاي گذشته، اين روند را معكوس كنند.
*مدير گروه ديده بان كوهستان انجمن كوه نوردان ايران