دیده بان کوهستان

عباس محمدی- فصل نامه ی کوه، شماره ی ۶١

در تابستان 88 که در بخشی از برنامه ی باشگاه آرش برای گشایش مسیر روی برودپیک، همراه گروه صعود بودم، نکته هایی در زمینه ی حفاظت کوهستان به نظرم آمد که در این جا به طرح آن ها می پردازم. با توجه به این که رفتن ایرانیان به منطقه های کوهستانی بزرگ بیرون از کشور روز به روز بیشتر می شود، از دوستان کوه نورد، به ویژه مدیران باشگاه ها و گروه ها و هیات ها، و از فدراسیون کوه نوردی درخواست دارم در زمینه ی اهمیت حفاظت کوه های خارج از کشور بیشتر کار کنند و در مورد یادداشت زیر هم نظر اصلاحی و تکمیلی بدهند.

* در هر برنامه ی کوه نوردی (حتی یک روزه) باید از بردن وسایل و مواد خوراکی اضافه خودداری کنید. این نکته در برنامه های بزرگ بیشتر صدق می کند. یکی از گروه های ایرانی که در سال 87 برای صعود برودپیک رفته بود، اقلام زیادی را در منطقه جا گذاشته بود که از میان آن ها می توانم به چند بطری نوشابه محتوی پودر لباس شویی اشاره کنم (شبیه کاری که یکی از گروه های ایرانی صعود گاشربروم 2 در تابستان 88 کرد و کیسه ی زباله ی خود را در یخچال های منطقه رها کرد و عکس و گزارش این کار در تارنماهای کوه نوردی بازتاب یافت). این پودرها یکی از بدترین آلوده کننده های آب ها هستند، و با توجه به این که یخچال گودوین آوستین (پایگاه برودپیک) یکی ازسرچشمه های اصلی رود سند (Indus) است، رها کردن (و اساسا، استفاده از) پودرهای لباس شویی در آن جا کاری بس نادرست است. لازم به ذکر است که راهنمایان محلی و گروه غیردولتی Keep Baltoro Clean  که در کنکوردیا مستقر بود و در پاکیزگی منطقه تلاش داشت، به من گفتند که از گروه ایرانی صعود برودپیک در سال 87 گله مند هستند.

به طور کلی در کوهستان هم مانند دیگر جاها، بهترین خدمت به محیط زیست، کم تر مصرف کردن است؛ حتی مواد با ارزش مانند کنسروها یا چادر و وسایل فنی، به هنگام بازگشت به پایین، در برابر علاقه به فرار از «جهنم ارتفاع» یا اولویت سالم رساندن خویش، بی قیمت به نظر خواهند آمد و رها خواهند شد. امروزه، با توجه به وسایل ارتباطی راحت و در دسترس مانند تلفن های ماهواره ای و اینترنت، و خدمات گسترده ای که شرکت های گردش گری می دهند، لازم نیست که «احتیاطا» از هر چیز مقداری بیشتر از حداقل لازم با خود ببرید؛ راه کم هزینه تر برای شما و بهتر برای محیط زیست این است که در طول اقامت در پایگاه (چادرگاه اصلی) یا بالاتر، اقلامی را که به آن ها نیاز پیش می آید، به شرکت خدمات دهنده تان سفارش دهید تا برایتان بیاورند.

* زباله های خود را در سه دسته ی جداگانه: کاغذ و مقوا و چوب، پلاستیک و نایلون، و قوطی فلزی، جمع آوری کنید. دسته ی اول را بسوزانید، دو دسته ی دیگر را به شکل تا حد امکان تمیز (که آلوده به مواد غذایی و... نباشند) فشرده کنید و در بشکه یا گونی های محکم به باربران تان بدهید تا به روستا یا شهر مبدا برسانند. توجه داشته باشید که سوزاندن نایلون و پلاستیک کار بسیار اشتباهی است. باتری های مصرف شده را حتما جداگانه  بسته بندی کنید و با خودتان برگردانید (ممکن است در منطقه هم گروه های محیط زیستی باشند که این گونه زباله ها را از شما تحویل بگیرند). تا حد امکان، به جای باتری های معمولی، از باتری های شارژی استفاده کنید. دستمال های توالت و دستمال کاغذی های دیگری را که مصرف می کنید، هیچ گاه با این استدلال که «تجزیه می شوند» در محیط رها نکنید؛ آن ها را در یک کیسه نایلون کوچک جمع کنید و بسوزانید. غذا به مقداری تهیه کنید که اضافه نیاید، و پسماند آن را اگر فکر می کنید که برای کلاغ ها و دیگر جانوران قابل استفاده است، روی سنگ ها بگذارید و در غیر این صورت در نقطه ای دور از آب دفن کنید.

* قضای حاجت خود را تا حد امکان در محل توالت هایی که گروه های مدافع محیط زیست ساخته اند انجام دهید. در جاهای دیگر، حتما توالت را در جایی دور از مسیر آب بسازید، آب بسیار کم مصرف کنید تا آلودگی ها جاری نشوند، و کاغذ توالت های خود را هم جداگانه در کیسه ای بگذارید تا آن را بسوزانید. امروزه سیستم های «توالت خشک» طراحی شده که  دارای یک مخزن است و پس از قضای حاجت، به جای ریختن آب، مقداری خاک اره بر روی مدفوع می ریزند و پس از چند روز (یا چند هفته) مخزن را به پایین حمل می کنند. مدفوع مخلوط با خاک اره را با مقداری خاک در گودال هایی می ریزند و پس از مدتی که تجزیه شد، از آن به عنوان کود برای باغ و کشتزار استفاده می کنند. در اردوهای بزرگ می توان از تعداد میز و صندلی (یا اقلام غیر ضروری دیگری) که به بالا برده می شود کم کرد واین سیستم را برای چادرگاه اصلی برد.

* زیاد حمام نکنید! باور کنید که پدران ما ماهی یک بار به حمام می رفتند (و امروزه هم بسیار از چوپانان و دیگر گروه های اجتماعی چنین می کنند) و از این بابت هیچ طور نمی شدند. چند روز یک بار با یک حوله که در آب داغ قرار می دهید، عرق و چربی خود را پاک کنید و پس از مالیدن کرم ضد آفتاب چند دقیقه ای تن به آفتاب تند کوهستان بدهید و مطمئن باشید که هرچه باکتری زیان آور دارید، از میان خواهد رفت! فکر نکنید که اگر از همه ی خدماتی که شرکت شما می دهد استفاده نکنید، ضرر خواهید کرد؛ آب گرمی که راهنما و آشپز شما هر روز فراهم می کند، به قیمت مصرف و ریخت و پاش نفت در محیط آسیب پذیر کوهستان تهیه می شود. همچنین مواد شوینده ای که مصرف می کنید، سرچشمه ی رودها را آلوده می سازد.

* به همین ترتیب، زیاد رخت نشویید! قرار دادن لباس در معرض آفتاب به خوبی می تواند بو، رطوبت، باکتری ها و قارچ های آن را از میان ببرد. هر وقت که واقعا لازم شد لباس بشویید، از صابون به جای پودر رخت شویی به کم ترین مقدار ممکن استفاده کنید. صابون ها سریع تر تجزیه می شوند و زیان کم تری برای محیط دارند.

*ریش بگذارید! به این ترتیب هم صورت تان کم تر می سوزد، و هم تیغ و آب گرم و مواد شوینده ی کم تری استفاده می کنید.

* گیاه خواری کنید! چه در کوه و چه در شهر، به دست آوردن کالری لازم از راه گیاه خواری «رد پای اکولوژیک» بسیار کم تری بر جا می گذارد تا به دست آوردن همان مقدار کالری با گوشت خواری. به عبارت دیگر، اثر منفی که با گیاه خواری بر زمین می ماند، چند برابر کم تر از زمانی است که گوشت می خوریم. اگر صد در صد گوشت خواری نمی کنید، دست کم می توانید گوشت کم تر مصرف کنید. اما در کوه، به طور مشخص اثر منفی گوشت خواری این است که پسماندهای دام یا مرغ های ذبح شده، به شدت آلوده کننده ی آب و عفونت ساز هستند. به علاوه، دام ها و طیور توسط باربران طی چندین روز در شرایط بسیار بی رحمانه ای به بالا برده می شوند تا در آن جا کشته شوند.

* از ظرف های متعدد استفاده نکنید! شرکت های خدمات دهنده، در چادرهای ویژه ی غذاخوری، مانند رستوران ها برای هر نفر یک کاسه، یک بشقاب کوچک (پیش دستی)، یک بشقاب بزرگ، قاشق سوپ خوری، و قاشق و چنگال بزرگ می گذارند. بهتر است که از لطف آن ها سپاسگزاری کنید و در هر وعده از یک کاسه و یک قاشق استفاده کنید؛ باور کنید که کار سختی نیست و هیچ اشکالی هم ندارد! با این کار، هم خدمه ی خود را خوشحال خواهید کرد و هم موجب مصرف کم تر آب گرم و مواد شوینده خواهید شد.

* ژنراتور نبرید! به این ترتیب هم پول بار کمتری خواهید داد، هم آلودگی نفتی کمتری در منطقه خواهید داشت، و هم از سکوت کوهستان و زیبایی باشکوه شب بیشتر بهره خواهید برد. شارژرهای آفتابی و لامپ های   LEDگزینه های بهتری هستند.

* به دستور عمل های زیست محیطی کشوری که در آن به سر می برید، به دقت عمل کنید و بگذارید به جای آن که افسران رابط و راهنمایان چیزی را به شما تذکر دهند، شما خود الگو باشید. با سازمان های غیردولتی و داوطلبانه که در امور حفظ محیط کوهستان فعالیت می کنند، گفتگو و همکاری کنید و تجربه هایشان را فراگیرید. در فرصت های مناسب و با در نظر داشتن حساسیت های احتمالی افراد محلی، با آنان از مسایل زیست محیطی مانند ضرورت کنترل جمعیت (به ویژه در پاکستان)، و ضرورت حفاظت از پوشش گیاهی و حیات وحش گفتگو کنید.