معرفي كتاب
ساعت ٧:٠٧ ‎ق.ظ روز ۱٦ آبان ۱۳۸٥ : توسط : عباس محمدی

و تاملي بر نقش كوه‌ها در تنوع زيستی

عباس محمدي

تنوع حيات، نوشته‌ي: ادوارد ويلسون، ترجمه‌ي: عبدالحسين وهاب‌زاده، انتشارات جهاد دانشگاهي مشهد، چاپ اول: 1384.

ادوارد ويلسون استاد كرسي فرانك بيرد در علوم، رييس بخش حشره‌شناسي موزه‌ي جانورشناسي تطبيقي در دانشگاه‌ هاروارد است. بسياري او را داروين زمان و برجسته‌ترين زيست‌شناس و پژوهش‌گر معاصر مي‌شناسند. او پدر علم زيست اجتماعي (سوسيوبيولوژي) و از بنيان گذاران چندين رشته‌ي ديگر علوم زيستي از جمله جغرافياي زيستي جزاير و تنوع زيستي است. (از پشت جلد كتاب)

 

 

كتاب، با جمله‌هايي پر شور در توصيف شبي در حاشيه‌ي جنگل پرباران يك بخش از آمازون آغاز مي‌شود و موجي از احساس‌هاي متضاد را ـ ناشي از تصويرپردازي عالمانه از طبيعت سترگ، و خراب‌كاري پايان‌ناپذير آدميان كه آن جنگل پر راز و رمز را مي‌بُرند ـ در ذهن دامن مي‌زند. فصل اول، با توصيف بامداد همان نقطه و طرح اين پرسش به پايان مي‌رسد كه چه قدرتي است كه توان در هم شكستن آزمون سخت تكامل يك ميليارد ساله را داشته باشد؟ در فصل دوم، با دادن گزارشي از آتش‌فشان خارق‌العاده‌ي كاراكاتائو (1883) كه قدرتي برابر با 150-100 مگاتن ماده‌ي منفجره‌ي تي.ان.تي داشت، و شرح اين كه در كمتر از يك سال پس از آن انفجار مهيب، مهاجران كوچك گياهي و جانوري دوباره زندگي را به بقاياي جزيره بردند، به اين نتيجه مي‌رسد كه «حيات پر نبوغ، كشسان و ترميم‌پذير» را حتي فوران‌هاي آتش‌فشاني چنين عظيم نمي‌تواند درهم شكند.

             

Anak Krakatau. Photograph by Robert Decker

فصل سوم كتاب به ذكر پنج مورد انقراض بزرگ گونه‌ها در طول تاريخ حيات و چند نظريه در زمينه‌ي شناخت علت آن مي‌پردازد. ويلسون مي‌گويد كه پس از هر يك از انقراض‌هاي بزرگ، پنج ميليون سال براي «شروع قوي» شكل‌گيري دوباره‌ي تنوع زيستي، و ده‌ها ميليون سال براي «بهبود كامل» آن لازم بوده است. «اين ارقام بايد هشداري باشد به كساني كه گمان مي‌كنند آن چه را كه انسان هوشمند نابود مي‌كند، طبيعت جبران خواهد نمود. (ص 38). فصل چهارم، به «شكنندگي حيات» (كه با وجود قدرت ترميمي باور نكردني آن، تناقض‌آميز به نظر مي‌آيد) مي‌پردازد، و بيان مي‌كند كه تمامي «زيست سپهر، يعني كل موجودات ]زنده‌ي[ عالم بر روي هم، فقط يك قسمت از هر ده ميليارد قسمت جرم زمين را به خود اختصاص مي‌دهد.» مولف شرح مي‌دهد كه فقط در حدود ده درصد از انرژي خورشيد كه به سطح زمين مي‌رسد، درگير توليد انرژي براي تمامي حيات مي‌شود. اين ده درصد، در روند فتوسنتز گياهان به انرژي و مواد حامل آن كه براي ديگر زيستمندان لازم است، تبديل مي‌گردد. ده درصد از اين انرژي به كرمينه‌ها و علف‌‌خواران ديگر مي‌رسد، عنكبوت‌ها و ديگر گوشت‌خواران سطح پايين ده درصد از انرژي ذخيره شده در بدن گروه علف‌خواران را سهم مي‌برند (يك درصد مقدار اوليه)، و به همين ترتيب رده‌هاي بالاتر، سهم كم‌تري مي‌برند، تا آنجا كه براي «گوشت خواران انتهايي، از جمله عقاب، ببر و كوسه‌ي سفيد بزرگ ـ كه خود خوراك هيچ موجودي ديگري جز انگل‌ها و لاشه‌خواران نمي‌شوند ـ چنان مقدر شده كه به خاطر جاي‌گيريشان در راس شبكه‌ي غذايي، جثه‌ي بزرگ و شمار اندكي داشته باشند. سهم آنان از انرژي مهياي زندگي چنان اندك است كه همواره در لبه‌ي انقراض قرار دارند (ص 42).

ويلسون، اين رقابت انبوه گيج‌كننده‌ي گونه‌ها را كه نسبت به وزن كره‌ي زمين، وزن ناچيزي هم دارند، بر سر سهم اندكي از انرژي، «مشخصه‌ي اصلي حيات» مي‌خواند.

در فصل‌هاي بعدي، نويسنده با زباني شيوا (كه به يمن ترجمه‌اي روان، دريافته مي‌شود)، و توضيحات علمي و جذاب، خواننده را با جهان شگفت‌انگيز زيست گونگي (تنوع زيستي) آشنا مي‌سازد. در اين رهگذر، ويلسون با تعريف‌هايي كه از ژن، گونه، جنس، اكوسيستم، تكامل، انتخاب طبيعي، آشيان زيستي، انقراض، «نقطه‌هاي داغ» و ده‌ها مفهوم و اصطلاح ديگر، به دست مي‌دهد، ما را به جايي مي‌رساند كه «قطعنامه»ي كتاب (فصل 14) را در تبيين «ثروت زيست شناختي» بپذيريم. اين ثروت، به طور عمده، مرهون زيست گونگي است كه شايد انسان فقط يك يا حداكثر ده درصد آن را شناخته باشد. و سرانجام در فصل 15، موضوع «اخلاق زيست محيطي» را طرح مي‌كند، و اين كه «اكنون سرعت انقراض در كل جهان صدها و يا هزاران بار بيشتر از دوران قبل از ظهور انسان است. (ص 399) و «شواهد حاكي از آن است كه از دست رفتن زي گونگي نه فقط جسم بلكه روح آدمي را نيز به خطر مي‌اندازد ... و لذا داشتن يك اخلاق زيست محيطي شرط احتياط است» (ص 404).

 ادامه ی معرفی کتاب« تنوع حيات» را روزهای بعد بخوانيد.