دیده بان کوهستان

در همشهری امروز، می توانید گفتگو با دکتر برهان ریاضی، دکتر پیمان یوسفی آذر و دکتر حسین آخانی، و یادداشتی از من را در ارتباط با "روز زمین پاک" بخوانید. چون یادداشت من در همشهری کمی خلاصه شده و در همشهری آنلاین هم نیست، متن اصلی آن را در "ادامه ی مطلب" می آورم.

روز زمین و راه سازی در کوهستان

اگرچه در ایران، دوم اردیبهشت به نام «روز زمین پاک» نامیده شده و گویا هدف از اطلاق صفت «پاک» به زمین و گنجاندن چنین روزی در تقویم رسمی، جلب توجه همگان به پاکیزه نگاهداشتن طبیعت است، اما به گفته ی محمد درویش از آن جا که زمین در نفس خود پاک و زندگانی بخش است، نیازی نداریم که این صفت را به کره ی خیال انگیز خود اضافه کنیم. چنان که مثلا هیچ گاه نمی گوییم "روز مادر پاک" یا "روز کودک پاک"!

با توجه به نکته ی بالا، ضرورت دارد به مناسبت روزی که به نام مادر همه ی زیستمندان نامیده شده، تا حد امکان  از تمام مشکلات او سخن بگوییم و با وجود این که موضوع زباله پراکنی در طبیعت همچنان یکی از بزرگ ترین مشکلات محیط زیستی کشور ما است، سخن را فقط به این محدود نسازیم. بخش های بسیار مهمی از سرزمین ما، چه به لحاظ گستره و چه به لحاظ اهمیت در تامین آب و پناه دادن به گونه های گیاهی و جانوری، کوهستان های کشور است. یکی از عوامل بسیار تاثیر گذار بر محیط کوه، جاده سازی است. استاد کهرم در جایی می گفت که یک جاده، نقطه ی الف را به نقطه ی ب وصل، اما یک زیستگاه را به دو بخش تقسیم و از هم جدا می کند. از این رو، خطا است اگر در ارزیابی های زیست محیطی طرح های راه سازی و محاسبه ی تاثیر آن ها بر  مرتع و جنگل، فقط مساحتی از زمین را که به زیر جاده می رود به حساب آوریم. اثر منفی جاده سازی، به ویژه جاده های غیر اصولی، در محیط های کوهستانی به دلیل شیب زیاد و کم بودن عمق خاک و دشواری شرایط زیستی و ... در مقایسه با دیگر مناطق بسی بیشتر است.

جاده سازی، به دلیل آن که خاک زنده را در امتداد و حاشیه ی خود نابود می کند، باید با ملاحظه کاری بسیار و فقط در حد ضرورت انجام شود. در کوهستان، برش شیب ها می تواند موجب ناپایدار شدن آن ها و رانش و فرسایش خاک شود که اثرات مخرب ثانوی آن ها بر محیط، در دراز مدت بسیار بیشتر از اثر اولیه است. مطابق پژوهش هایی که در در نپال انجام شده، به طور متوسط در جاده های کوهستانی که به روش متداول ساخته می شوند، حدود سه برابر پوشش گیاهی که در سطح جاده نابود می شود، فقط بر اثر ریختن خاک به دره از میان می رود. ساده تر شدن دسترسی دام ها به ارتفاعات، ورود دام پیش از فصل مناسب و خروج دیرهنگام از مرتع، کم شدن قابلیت نگهداری آب، دسترسی ساده تر جنگل برها و شکارچیان غیرمجاز، افزایش ساخت و ساز و زمین خواری، افزایش مرگ و میر جانوران بر اثر تصادف، و مخدوش شدن چشم انداز کوه، از دیگر عوارض جاده سازی های بی حساب است.

در سال گذشته، روند جاده سازی در محیط های شکننده و حساس کوهستانی ایران همچنان ادامه یافت. اگر بخواهیم سیاهه ای از این راه ها فراهم کنیم، خود مقاله ای خواهد شد، اما در این جا فقط به چند مورد اشاره می کنیم و در مورد یکی که در نزدیکی تهران در حال اجرا است، کمی توضیح می دهیم. از برنامه های مطلقا غیر ضروری می توان به جاده سازی در کوهستان دنا برای احداث خط انتقال گاز (در شرایطی که مسیر دیگری از قبل وجود داشته و قابل استفاده است)، جاده سازی در اشترانکوه برای تغییر مسیر یک راه مواصلاتی موجود، و جاده سازی در کوه جنگل پوش درفک در گیلان برای احداث تله کابین، نام برد که هر سه مورد در منطقه های حفاظت شده و بسیار باارزش از نظر تولید آب و تنوع زیستی و زیبایی چشم انداز، در حال اجرا هستند.

در هفته ی سوم فروردین، اداره ی کل منابع طبیعی استان تهران شروع به احداث جاده ای در کوه های دارآباد در شمال شرق تهران کرد که تا ارتفاع حدود 2300 متر می رود. توجیه این طرح، تسهیل عملیات درخت کاری و نگهداشت «جنگل» در این کوه است. جاده سازی، به همان روش متداول "بریدن کوه به هر ترتیب ممکن"، ایجاد ترانشه های بلند و سست، و ریختن خاک و سنگ به سمت دره انجام شده است. تلاش مجدانه ی سازمان های مردم نهاد زیست محیطی، گروه های کوه نوردی، و فدراسیون کوه نوردی کشور برای متوقف ساختن این عملیات، و درخواست آن ها برای کارشناسی دوباره ی طرح اگرچه تاثیر کمی داشت، اما توانست اصلاحاتی را در آن موجب شود.

اگر سازمان های دولتی مجری طرح های عمرانی، پیش از شروع به اجرای طرح های خود جزییات آن ها را اعلام و درخواست نظر مشورتی از سازمان های مردم نهاد کنند، یقینا اثرات ویرانگر پروژه ها کم تر و رضایت همگانی بیشتر خواهد شد.