سد سازی بی رویه بدون ارزیابی تطبیقی
ساعت ۸:٠٤ ‎ق.ظ روز ۳۱ اردیبهشت ۱۳۸٧ : توسط : عباس محمدی

اعتماد/ مونا قاسمیان؛

ما تاکنون بیش از 100 سد ساخته ایم که حتی برای نمونه یک ارزیابی تطبیقی بر ساخت این سدها انجام نگرفته است. فاطمه ظفرنژاد پژوهشگر در زمینه آب در همایش سدهای بزرگ؛ پیامدها و جایگزین ها با تاکید بر نادرستی شیوه تحلیل سدها و تخصیص نادرست منابع در چارچوب تصمیم گیری های ناشفاف دولتی گفت؛ سد سازی تنها راه حل جبران کمبود آب نیست. در مدیریت عرضه خیلی از قنات ها را از بین بردیم. سد بار نیشابور باعث شد تا قنات هزار ساله یی که تمام اراضی کشاورزی پایین دست منطقه را در طول سال ها آبیاری می کرد خشک شود. مسوولان به بهانه آبیاری زمین های کشاورزی این سد را احداث کردند تا همان آبیاری را انجام دهد که سال ها توسط قنات از زیرزمین صورت می گرفت. اما اکنون حجم قابل ملاحظه یی از این آب تبخیر می شود.

وی با اشاره به تضادهای بخش آب ایران با اصل 44 قانون اساسی گفت؛ همچنین این بخش با توسعه پایدار نیز در تضاد است. این پژوهشگر مدیریت تقاضای آب را به چهار بخش تقسیم کرد و افزود؛ اولین بخش شامل برنامه ریزی کاهش هدررفت آب است. در شبکه های شهری طبق آمار سازمان ملل 50 درصد آب شهری هدر می رود. در شبکه های کشاورزی ایران میانگین هدررفت آب 70 درصد است. دومین قسمت برنامه ریزی کاهش مصرف است مانند کشاورزی قطره یی، استفاده از شیرهای پایشگر، ظرفیت سازی و غیره. ظفرنژاد سومین بخش از مدیریت تقاضای آب را کاربرد ابزارهای مالی مانند حذف یارانه دانست.

وی معتقد است یارانه آب به نفع قشر ثروتمند جامعه است و آنها برای استخرهای آب و شستن زمین یا ماشین از این آب یارانه یی استفاده می کنند. همچنین مشارکت های انجمن های غیردولتی و ذینفعان در تصمیم گیری چهارمین بخش از مدیریت تقاضای آب است. وی در بخش دیگر سخنانش در مورد مدیریت عرضه آب گفت؛ ما می توانیم آب های مصرفی را بازیافت کنیم. این بازیافت شامل بازیافت زه آب کشاورزی، بازیافت زه آب شرب شهری، افزایش کاربرد هر متر مکعب آب و بازچرخانی آب صنعتی است. در حالی که در ایران هیچ بازیافت آبی دیده نمی شود در ژاپن آب های استفاده شده 25مرتبه مورد استفاده قرار می گیرد. این پژوهشگر توسعه و احیای روش های پایدار منابع آب زیرزمینی، گردآوری و دروی باران و مهار پایدار آب های سطحی سدهای کوچک و بندها با رعایت هزینه موثر را سه عامل دیگر موثر در مدیریت عرضه آب عنوان کرد.

وی با تاکید بر اینکه سالانه 5 تا 10 میلیارد مترمکعب از آب تجدیدپذیر کشور در مخزن سدها تبخیر می شود، گفت؛ سدها تنها توهم توسعه منابع آبی را ایجاد می کنند و مطالعات در بخش آب جنبه تزئینی دارد. نارسایی های مزمن سد سازی، ساخت و ساز بسیار شتابزده و اجرازدگی در توسعه آبخیزها مشکلات سدهای ما است. سد کرخه که بزرگ ترین سد کشور است به تنهایی 30 میلیون مترمکعب تبخیر در سال دارد.

محمد درویش،  عضو هیات علمی موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع با اشاره به وجود 93 سد بزرگ مخزنی و تدارک ساخت سه برابر سدهای موجود در آینده گفت؛ ساخت همزمان 90 سد در کشوری که نرخ فرسایش و جابه جایی خاک در آن بیش از 5 میلیارد تن رسوب سالانه است، افتخار دارد یا شرمندگی؟ وی با اشاره به نوشته هرودوت درباره شبکه پیچیده تاسیسات آبیاری در زمان هخامنشیان گفت؛ در آن زمان با مهار 20 میلیارد متر مکعب آب، حدود5/1 میلیون هکتار زمین را کشاورزان ایرانی آبیاری می کردند.

درویش با تاکید بر اینکه حداقل 15 درصد از کل تولیدات کشاورزی کشور ضایع می شود، مقدار ضایعات تولیدات کشاورزی را بالغ بر 15 میلیون تن عنوان کرد و گفت؛ با لحاظ کردن مقدار کارایی مصرف آب محصولات تولیدی (یعنی رقم 63 صدم کیلوگرم بر متر مکعب )، مقدار ضایعات آب از طریق ضایعات محصول 24 میلیارد متر مکعب محاسبه می شود. این مقدار ضایعات آب از نظر حجم برابر دست کم 70 درصد آب ذخیره شده در پشت 93 سد احداث شده کنونی در کشور است.وی در بخش دیگری از سخنانش گفت؛ اگر مجموع مساحت اراضی کشاورزی فاریابی را که در پشت سدهای احداث شده قرار گرفته اند و در انتظار آب های اهدایی به سر می برند، حدود یک و نیم میلیون هکتار در نظر بگیریم، در بهترین شرایط با اختصاص بودجه های کنونی تنها می توان به تجهیز سالانه 20 هزار هکتار از اراضی کشاورزی پایین دست به کانال های آبیاری فرعی امیدوار بود، یعنی 70 سال زمان لازم است تا سدهای کنونی کشور مجهز به کانال های آبیاری شوند؛ زمانی که اغلب این سدها به پایان عمر مفید خود رسیده و به دلیل پر شدن رسوبات بیشتر شبیه یک زمین فوتبال می شوند.

درویش با اشاره به اینکه تنها کافی است مصلحت ملی را بر دغدغه ها و ملاحظات یا سازمان متبوع خود ترجیح دهیم و به سرافرازی ایران بیندیشیم، گفت؛ سرآمد بودن در پیشتازی سد سازی هنگامی افتخار دارد که بخش های مرتبط با این حوزه از بودجه و منابع انسانی کافی و متخصص برخوردار باشند. نه اینکه از نظر اختصاص سرمایه گذاری های دولتی در بخش کشاورزی، در بین 165 کشور جهان، جایگاه 143 را از آن خود کرده باشیم.

دکتر محمد سعید کدیور مشاور بین المللی مهندسین مشاور یکم با اشاره به کمیسیون جهانی سدها که از سال 1997 در کشور سوئیس آغاز به کار کرده است، گفت؛ این کمیسیون در طول سال های 2000-1997 به شیوه یی استثنایی توانست کار بسیار پیچیده ارزیابی اساسی و بازبینی جامعی را از پیامدهای گوناگون شش دهه فعالیت های سدسازی در جهان به ثمر برساند. سپس با جمع بندی فراگیر از عملکردها و دستاوردهای گذشته (چه مثبت و چه منفی) چارچوب جدید تصمیم گیری و ویژگی های مورد نیاز آن را برای دست اندرکاران کنونی و آیندگان پی ریزی و پیشنهاد کرد. وی این سند که برای اولین بار در سطح جهانی مطرح شده بود را باعث تحول و چالش زیادی در نظام فکری و طرز عمل دست اندرکاران سدسازی و اندیشمندان مباحث توسعه منطقه یی و محیط زیست دانست و گفت؛ کتاب سدها و توسعه عملکرد این کمیسیون را شرح می دهد. این کتاب با بررسی موانع دستیابی به توسعه پایدار و در فرآیند تصمیم گیری طرح های توسعه منابع آب، چارچوب جدیدی را براساس پنج محور ارزشی و هفت اولویت راهبردی پیشنهاد می کند. کدیور پنج محور ارزشی این کتاب را شامل مساوات، کارایی، تصمیم گیری مشارکتی، مفاهیم توسعه پایدار و مسوولیت پذیری می داند. در هفت اولویت راهبردی برای تصمیم گیری در مورد احداث سدها این مسائل مطرح شده است؛ کسب رضایت عمومی، ارزیابی جامع تمام گزینه های جایگزین، توجه به وضعیت سدهای موجود، حفظ پایداری حیات رودخانه ها و معیشت مردم، شناخت حقوق مردم و تقسیم منافع طرح بین آنها، تضمین اجرای تعهدات و استفاده از رودخانه های مشترک برای صلح، توسعه و امنیت. کدیور با تاکید بر اینکه ایران بعد از چین و ترکیه به رتبه سوم در ساخت سد در جهان رسیده است، گفت؛ جامعه بین المللی برقابی (IHA) به عنوان یکی از نمایندگان کلیدی صنعت سد سازی در جهان زمانی که این کتاب چاپ شد، در سال 2004 تصمیمات خود را بر پایه این کتاب گرفت.

عباس محمدی مدیر گروه دیده بان نیز با اشاره به اینکه تنها 7 درصد برق کشور توسط سدها تامین می شود، گفت؛ با توجه به آمار دو مقوله اصلی سد سازی که سدها به ما آب و برق می دهند، دروغ است. وی همچنین درباره عدم توانایی سدها در جلوگیری از سیل و خرابی گفت؛ سدها به هیچ عنوان جلوی سیل ها را نمی گیرند، زیرا با وجود ساختن سدهای بی شمار تعداد سیل ها و خرابی ها نیز به مراتب بیشتر شده است.

همچنین در این همایش مهدی فریور کارشناس ارشد راه و ساختمان درباره حقوق فرهنگی ملت در توسعه آبادانی و رضا مرادی غیاث آبادی نویسنده و پژوهشگر در زمینه اختر باستان شناسی نیز درباره سد سیوند و تنگه بلاغی صحبت کردند. در این همایش هیچ کدام از مسوولان و کارشناسان سدسازی که دعوت داشتند شرکت نکردند.