مقاله ی زیر را در تابستان ١٣٨٣ به شکل جزوه ای منتشر کردیم . بی مناسبت نیست که یک بار دیگر ، آن را به مناسبت برگزاری بازی های المپیک مرور کنیم .
المپیک و محیط زیست
ورزش یکی از بزرگترین و تاثیرگذارترین دلمشغولیهای انسان امروز، و بازیهای المپیک گستردهترین و مهمترین رویداد ورزش جهان است. ورزش را چه یک ضرورت برای سلامتی آدمی بدانیم، و چه آن را امری در خدمت تجارت و صنعت، یا عرصهای که بدیل میدانهای رزم قدیم برای خودنمایی ملتها است... به هر حال امری است که حضور پررنگی در جامعهی بشری دارد. اجرای هرچه بهتر و بیخطر این فعالیت همهگیر، نیاز به محیط زیست سالم دارد، چرا که یک ورزشکار و هر شخص عادی که دست به فعالیت ورزشی میزند – چند برابر یک فرد که فعالیت معمولی دارد، نیازمند هوای پاک و آب و غذای سالم است.
در کشور ما هم مانند بسیاری از دیگر کشورها، حجم زیادی از برنامههای رادیو تلویزیونی، و صفحههای بسیاری از مطبوعات به موضوع ورزش اختصاص دارد، و شاید بیش از یک دهه باشد که کسانی که در دوران پیش از انقلاب و سالها پس از آن، از «تحذیر افکار عمومی» کشورهای فقیری مانند برزیل با فوتبال میگفتند، دیگر از این بابت چیزی نمیگویند و حتی در خریدهای گران امتیاز پخش مستقیم فوتبالهای جهانی به رکورد داران جهان بدل شدهاند. در این زمینه، و در حالی که مدیران ورزش و بهداشت کشور و دیگر کارشناسان، مرتب از فایدههای ورزش میگویند، چیزی که گویا فراموش شده این است که ما در چه محیطی به سر میبریم و چه هوایی فرو میدهیم و چه آبی مینوشیم! در اینجا مجالی نیست که آماری از ورود سالانهی صدها هزار تن مواد مسموم به هوای شهرهای بزرگ کشور و آلودگی شیمیایی و میکروبی آبهای آشامیدنی ارایه دهیم، اما پیدا است که مثلاً دوچرخهسواری در خیابانهای تهران که تنفس عادی در آن معادل کشیدن 5-4 سیگار در روز است، و شنا در استخرهایی که به گفتهی پارهای از کارشناسان بهداشت باید تحریم شوند، بیش از سود، به ورزشکار زیان میرسانند.
در سال 1375، در کمیتهی جهانی المپیک، «کمیسیون ورزش و محیط زیست» شکل گرفت و فقط یک سال پس از آن در ایران هم چنین کمیسیونی در کمیتهی ملی المپیک راه افتاد. کمیتهی جهانی، موضوع محیط زیست را همراه با ورزش و فرهنگ، رکن سوم المپیزم دانسته، و یکی از معیارهای گزینش شهرهای میزبان بازیها را توجه آنها به محیط زیست قرار داده است. چنان که در سال 2000، سیدنی به این دلیل توانست بر پکن پیشی بگیرد، و این یکی میبایست هشت سال دیگر صبر میکرد و در این مدت به اصلاح وضع محیط زیست خود میپرداخت. کمیتهی جهانی المپیک، توانسته شهرهای میزبان را به پاکسازی دریاها و ساحلها، جنگلکاری گسترده، اصلاح زیست محیطی ساختمانسازیها، مدیریت زیست محیطی زبالهها و توجه بیشتر به بازیافت وادار کند. جای آن است که بپرسیم کمیسیون ورزش و محیط زیست ما چه کرده است؛ آیا مثلاً در تهران حتی یک اعتراض به تخریب بخش وسیعی از ورزشگاه سرسبز انقلاب کرده است؟ آیا در مورد حفظ محیط طبیعی نزدیک شهرها (سرخه حصار و دیگر بلندیهای تهران، کوههای خلج مشهد، کوه صفهی اصفهان، باغهای قصرالدشت و پارک ملی بمو در شیراز، دریاچهی ارومیه، آبهای ساحلی شمال و جنوب و ...) کاری کرده است؟ به نظر میرسد که کار این کمیسیون فقط در حد برگزاری چند نشست و انتشار چند جزوه و حضور نمادین در روزهای محیط زیست و درختکاری و مانند اینها بوده است. البته بیانصافی نباید کرد که مطبوعات ورزشی و ورزشکاران ما، این اندازه هم کار نکردهاند!
به هر روی، توجه به محیط زیست چه از دید حفظ سلامت ورزشکاران (و عموم مردم) و چه از نظر کسب شایستگی برای میزبانی رویدادهای ورزشی بزرگ برای ما اهمیت بسیار دارد. در زیر، مطالبی که از پایگاه کمیتهی جهانی المپیک (www. olympic.org) برگرفته شده، به نظرتان میرسد.
* * *
کنگرهی سدهی المپیک، کنگرهی اتحاد، که در 1994 در پارس برگزار شد، اهمیت محیط زیست و توسعهی پایدار را به رسمیت شناخت و این موضوع به گنجاندن بند زیر در «منشور المپیک» منجر شد:
کمیتهی جهانی المپیک (IOC) توجه دارد که بازیهای المپیک در شرایطی برگزار شود که نشاندهندهی دلبستگی مسئولانه به مسایل زیست محیطی باشد و جنبش المپیک را تشویق به اظهار دلبستگی مسئولانه به این مسایل کند، و دست به اقدامهایی زند که منعکسکنندهی این دلبستگی در فعالیتهایش باشد و به همهی کسانی که با جنبش المپیک مرتبط هستند، اهمیت توسعهی پایدار را آموزش دهد. (بند 13 مادهی 2 منشور المپیک)
IOC با پذیرش مسئولیت ویژهی خود در پیشبرد توسعهی پایدار، موضوع محیط زیست را در کنار ورزش و فرهنگ، رکن سوم المپیزم دانسته و در نتیجه کمیسیون ورزش و محیط زیست را تشکیل داد. نقش این کمیسیون، راهنمایی کردن هیات اجرایی در مورد سیاستهایی که IOC و جنبش المپیک باید درخصوص حفاظت محیط زیست و حمایت از توسعهی پایدار اتخاذ کنند، و هماهنگی اجرای این سیاست است.
کمیسیون ورزش و محیط زیست دوگونه فعالیت اساسی دارد:
- اقدام برای افزایش آگاهی در مورد اهمیت محیط زیست سالم و توسعهی پایدار در میان اعضای خانوادهای المپیک و فعالان امر ورزش به طور کلی و آموزش دادن به آنان.
- پیشبرد آن بازیهای المپیکی که به محیط زیست احترام میگذارند و استانداردهای توسعهی پایدار را دارند.
دستور کار 21 جنبش المپیک
در پی تصمیمهایی که در «نشست زمین ریو دوژانیرو» درسال 1992 در ارتباط با پذیرش دستور 21 و دعوت از همهی اعضا در مورد تطبیق دادن این سند با وضع خاص خود گرفته شد، کمیسیون ورزش و محیط زیست «دستور 21 جنبش المپیک» را آماده کرد که در سال 1999 تصویب شد.
دستور 21 جنبش المپیک خواهان تشویق اعضا به ایفای یک نقش فعال در توسعهی پایدار است.
این دستور کار، مفاهیم اصلی و اقدام کلی را برای رسیدن به این هدف بیان میکند، و به عبارت دیگر سندی است که دکترین و برنامهی عملی را که هدف همهی اعضای جنبش المپیک و به طور کلی ورزشکاران است، اعلام میدارد.
روز جهانی محیط زیست و جنبش المپیک
کمیتههای سازماندهندهی بازیهای المپیکی، برنامههای ویژهای را به مناسبت روز جهانی محیط زیست (5 جون) تدارک دیدند. این برنامهها، بخشی از رویکرد جهانی برای اطمینان از این موضوع است که بازیها با احترام به محیط زیست و پیشبرد توسعهی پایدار اجرا میشوند.
ژاک روگه رییس کمیته جهانی المپیک گفت که از دیدن پیشرفت اندیشهی بازیهای دوستدار محیط زیست که از 1991 مورد حمایت IOC است، خشنود است. او همچنین گفته است که کمیتههای برگزاری، کمیتههای ملی المپیک، و فدراسیونهای جهانی ورزشها را تشویق به ادامه دادن تلاشهایشان در این زمینه خواهد کرد.
آتن 2004: پاکسازی کف دریا
با حمایت برنامههای محیط زیست ملل متحد (UNEP)، کمیتهی برگزاری بازیهای المپیک آتن، بنیاد زیست محیطی آتن و شهرداری آتن برنامهی پاکسازی کف دریا و ساحل آتن را برگزار کردند.
پکن 2008: پاکسازی ساحلها و درختکاری
کمیتهی برگزاری المپیک پکن در روز محیط زیست 2004 اعلام کرد که کار آمادهسازی مرکز قایقرانی کینگدائو (Qingdao) را آغاز کرده است. شهر کینگدائو که میزبان رقابتهای قایقرانی خواهد بود، یک برنامهی محیط زیستی ریخته است که شامل پاکسازی 90000 مایل مربع از خلیج فوشان میشود. همچنین در کینگدائو برنامههای درخت کاری و حفاظت منابع طبیعی در حال گسترش است.
