جایی که درخت‌ها را برای تفریح آتش می‌زنند
ساعت ٢:٢٢ ‎ب.ظ روز ٢ شهریور ۱۳۸٧ : توسط : فرشید فاریابی

جنگل ابر" یکی از زیباترین مناطق‌گردشگری ایران است که در آن با مناظر تاسف باری روبرو می‌شوید: تک‌درختها را برای تفریح آتش زده‌اند. زباله؛ سطح منطقه را پوشانده‌است. موتورسواران مدام در میان درختها ویراژ می‌دهند و اتومبیل‌ها تا جایی‌که امکان‌دارد در دل جنگل پیش می‌روند.

خبرگزاری میراث فرهنگی_ گردشگری_ اقامت حتی یک شب در "جنگل ابر" راه گریز مناسبی برای فرار از آلودگی‌های زندگی ماشینی است، به‌شرط آن‌که دیدن تخریب‌ها و زباله‌ها و ... برای گردشگر عادی شده باشد. واقعیت این است که حفظ منابع طبیعی هنوز در کشور ما فرهنگسازی نشده است. مردم هنوز نمی‌دانند که نابودی مراتع و جنگل‌ها، به نابودی خودشان منجر می‌شود و از همه مهمتر؛ گویا مردم درخت و گل‌ و چمن را جزو موجودات زنده حساب نمی‌کنند و آن‌ها را فقط وسیله‌ای برای تفرج می‌دانند.

"جنگل ابر" یکی از زیباترین نقاط طبیعی ایران است که ورود گردشگر بلای جانش شده و عمرش را به‌خطر انداخته است. قرار است با سفر به جنگل، لحظه‌ای از هرچه زندگی شهری‌ست آرامش داشته باشیم، ولی این اتفاق نمی‌افتد. چراکه منطقه‌ای که به آن وارد می‌شوید مملو از زباله و اتومبیل و آثار تخریب است. گله‌های بز به جان سرشاخه‌های درختان جوان افتاده‌اند و چوپان‌ها از روی بی‌حوصله‌گی با داس، تنه‌ درخت‌ها را می‌برند. اما این تخریب‌ها در مقابل فجایعی که پس از آن می‌بینید؛ هیچ است.
"جنگل ابر" یکى از دست‌نخورده‌ترین جنگل‌هاى ایران در 50 کیلومتری شمال‌شرق شاهرود و در مسیر جاده شاهرود به آزادشهر استان گلستان و روستای ابر قرار دارد. این جنگل که ادامه جنگل‌های شمال کشور است و به‌دلیل آن‌که همواره ابری بر فراز این منطقه جنگلی وجود دارد به "جنگل ابر" شهرت یافته است. این جنگل جایى واقع شده که از ضخامت کوه‌هاى البرز کاسته مى‌شود و ابرهاى گرفتار در پشت این دیواره از لابه‌لاى دره‌ها به سمت جنوب سرازیر مى‌شوند. مناطق ابتدایى "جنگل ابر" ییلاق چوپانان گلستانى است و پس از آن منطقه بکر جنگل آغاز می‌شود. جایی که پوشیده از درختان است و آفتاب راهی به داخل آن ندارد.
"جنگل ابر" با 35 هزار هکتار وسعت، قسمتی از جنگل‌های باستانی هیرکانی است که یکی از منحصربه‌فردترین نوع جنگل‌ها در دنیا هستند که همچون نوار سبزی بر شیب‌های شمالی جبال البرز قرار گرفته و سواحل جنوبی دریای خزر را می‌پوشاند. این ناحیه از حوالی آستارا در شمال‌غرب تا حوالی "جنگل ابر" در شرق ایران ادامه می‌یابد. جنگل‌های هیرکانی که از دوران ژوراسیک به جای مانده‌اند ، 3/7 میلیون هکتار پوشش جنگلی ایران را تشکیل می‌داده‌اند که هم اکنون به 1/8 میلیون هکتار تقلیل یافته‌اند. قدمت این جنگل‌ها که جزو بقایای دوران سوم زمین‌شناسی هستند از یکسو و وجود 80 گونه گیاهان چوبی به همراه گونه‌های گیاهی بسیار نادری مانند راش، بلوط، توسکا، نارون، گیلاس وحشی، بارانک، سرخدار، نمدار و غیره از سوی دیگر، نشان می‌دهد که این اراضی می‌توانند همچون موزه زنده‌ای مورد استفاده قرار بگیرند.
"جنگل ابر" به‌عنوان باریکترین قسمت از سلسله جبال البرز مرز میان ‌بند بین دو اکوسیستم منطقه نیمه‌بیابانی و جنگلی است به‌گونه‌ای که می‌توان در جنگل‌های این ناحیه درختان سوزنی برگ را در کنار درختان پهن برگ مشاهده کرد که این امر در گونه‌های جانوری هم تاثیر گذاشته است. از این رو می‌توان گفت ارتفاع زیاد جنگل از سطح دریا، پایین بودن درجه حرارت در فصل گرما و وجود چشمه‌سارهای فراوان و پوشش جنگلی متنوع از شاخصه‌های این جنگل است.
"جنگل ابر" سرشار از درخت و ابر است، ابرهایی که لابه‌لای درخت‌ها می‌چرخند و منظره آن‌جا را رویایی می‌کنند. اما بعضی‌ها با این زیبایی‌ها میانه‌ای ندارند. در ابتدای این جنگل، به‌صورت گسترده تک درخت‌هایی دیده می‌شود که برخی از گردشگران آن‌ها را آتش زده‌اند تا تفریح کنند! درخت‌هایی که عمرشان به چند 10 سال و یا چند صد سال می‌رسد، در عرض کمتر از یک ساعت به ذغال تبدیل می‌شوند تا عده‌ای از تماشای آن لذت ببرند! برای دیدن این منظره وحشتناک نیازی به جست و جوی زیاد نیست. فقط کافی‌ست تا چشم بچرخانید و درخت‌های سوخته را ببینید. بلدهای محلی منطقه این‌گونه اتفاقات را کار گردشگران نمی‌دانند و به اهالی بومی استان سمنان نسبت می‌دهند.

خبرگزاری میراث فرهنگی_ گردشگری_ اقامت حتی یک شب در "جنگل ابر" راه گریز مناسبی برای فرار از آلودگی‌های زندگی ماشینی است، به‌شرط آن‌که دیدن تخریب‌ها و زباله‌ها و ... برای گردشگر عادی شده باشد. واقعیت این است که حفظ منابع طبیعی هنوز در کشور ما فرهنگسازی نشده است. مردم هنوز نمی‌دانند که نابودی مراتع و جنگل‌ها، به نابودی خودشان منجر می‌شود و از همه مهمتر؛ گویا مردم درخت و گل‌ و چمن را جزو موجودات زنده حساب نمی‌کنند و آن‌ها را فقط وسیله‌ای برای تفرج می‌دانند.
"جنگل ابر" یکی از زیباترین نقاط طبیعی ایران است که ورود گردشگر بلای جانش شده و عمرش را به‌خطر انداخته است. قرار است با سفر به جنگل، لحظه‌ای از هرچه زندگی شهری‌ست آرامش داشته باشیم، ولی این اتفاق نمی‌افتد. چراکه منطقه‌ای که به آن وارد می‌شوید مملو از زباله و اتومبیل و آثار تخریب است. گله‌های بز به جان سرشاخه‌های درختان جوان افتاده‌اند و چوپان‌ها از روی بی‌حوصله‌گی با داس، تنه‌ درخت‌ها را می‌برند. اما این تخریب‌ها در مقابل فجایعی که پس از آن می‌بینید؛ هیچ است.
"جنگل ابر" یکى از دست‌نخورده‌ترین جنگل‌هاى ایران در 50 کیلومتری شمال‌شرق شاهرود و در مسیر جاده شاهرود به آزادشهر استان گلستان و روستای ابر قرار دارد. این جنگل که ادامه جنگل‌های شمال کشور است و به‌دلیل آن‌که همواره ابری بر فراز این منطقه جنگلی وجود دارد به "جنگل ابر" شهرت یافته است. این جنگل جایى واقع شده که از ضخامت کوه‌هاى البرز کاسته مى‌شود و ابرهاى گرفتار در پشت این دیواره از لابه‌لاى دره‌ها به سمت جنوب سرازیر مى‌شوند. مناطق ابتدایى "جنگل ابر" ییلاق چوپانان گلستانى است و پس از آن منطقه بکر جنگل آغاز می‌شود. جایی که پوشیده از درختان است و آفتاب راهی به داخل آن ندارد.
"جنگل ابر" با 35 هزار هکتار وسعت، قسمتی از جنگل‌های باستانی هیرکانی است که یکی از منحصربه‌فردترین نوع جنگل‌ها در دنیا هستند که همچون نوار سبزی بر شیب‌های شمالی جبال البرز قرار گرفته و سواحل جنوبی دریای خزر را می‌پوشاند. این ناحیه از حوالی آستارا در شمال‌غرب تا حوالی "جنگل ابر" در شرق ایران ادامه می‌یابد. جنگل‌های هیرکانی که از دوران ژوراسیک به جای مانده‌اند ، 3/7 میلیون هکتار پوشش جنگلی ایران را تشکیل می‌داده‌اند که هم اکنون به 1/8 میلیون هکتار تقلیل یافته‌اند. قدمت این جنگل‌ها که جزو بقایای دوران سوم زمین‌شناسی هستند از یکسو و وجود 80 گونه گیاهان چوبی به همراه گونه‌های گیاهی بسیار نادری مانند راش، بلوط، توسکا، نارون، گیلاس وحشی، بارانک، سرخدار، نمدار و غیره از سوی دیگر، نشان می‌دهد که این اراضی می‌توانند همچون موزه زنده‌ای مورد استفاده قرار بگیرند.
"جنگل ابر" به‌عنوان باریکترین قسمت از سلسله جبال البرز مرز میان ‌بند بین دو اکوسیستم منطقه نیمه‌بیابانی و جنگلی است به‌گونه‌ای که می‌توان در جنگل‌های این ناحیه درختان سوزنی برگ را در کنار درختان پهن برگ مشاهده کرد که این امر در گونه‌های جانوری هم تاثیر گذاشته است. از این رو می‌توان گفت ارتفاع زیاد جنگل از سطح دریا، پایین بودن درجه حرارت در فصل گرما و وجود چشمه‌سارهای فراوان و پوشش جنگلی متنوع از شاخصه‌های این جنگل است.
"جنگل ابر" سرشار از درخت و ابر است، ابرهایی که لابه‌لای درخت‌ها می‌چرخند و منظره آن‌جا را رویایی می‌کنند. اما بعضی‌ها با این زیبایی‌ها میانه‌ای ندارند. در ابتدای این جنگل، به‌صورت گسترده تک درخت‌هایی دیده می‌شود که برخی از گردشگران آن‌ها را آتش زده‌اند تا تفریح کنند! درخت‌هایی که عمرشان به چند 10 سال و یا چند صد سال می‌رسد، در عرض کمتر از یک ساعت به ذغال تبدیل می‌شوند تا عده‌ای از تماشای آن لذت ببرند! برای دیدن این منظره وحشتناک نیازی به جست و جوی زیاد نیست. فقط کافی‌ست تا چشم بچرخانید و درخت‌های سوخته را ببینید. بلدهای محلی منطقه این‌گونه اتفاقات را کار گردشگران نمی‌دانند و به اهالی بومی استان سمنان نسبت می‌دهند.
زباله، یکی از معضلات مهم گردشگری در مناطق طبیعی ایران است که دامن "جنگل ابر" را نیز گرفته است. در بسیاری از مناطق این جنگل، انبوهی از زباله دیده می‌شود که روی هم تلنبار شده است. برخی از گردشگران تصور می‌کنند که زباله خود را باید سر وقت بیرون چادرهای خود بگذرانند تا مسئولین حمل زباله برای جمع‌آوری آن اقدام لازم را انجام دهند. اما هرچه هم صبر کنید کسی برای جمع‌آوری زباله نخواهد آمد چراکه اصلا مسئولی برای این کار وجود ندارد. زباله‌ها در کنار درخت‌ها، یا روی چمن‌ها و گل‌ها تلنبار شده و منظره بسیار زشتی را ایجاد کرده است.
آلودگی صوتی در "جنگل ابر" یکی از عجیب‌ترین اتفاقاتی است که رخ می‌دهد. رفت و آمد موتورسوارها به‌قدری در این منطقه زیاد است که در هر ساعتی از روز، صدای ویراژ دادن آن‌ها شنیده می‌شود. جالب‌تر از همه این است که گردشگران با اتومبیل‌های خود تا جایی که امکان دارد در جنگل پیشروی می‌کنند و حاضر به پیاده‌روی نیستند. رد اتومبیل‌ها در لابه‌لای تک‌درخت‌های به‌جا مانده از جنگل و در مراتع‌ ابتدای "جنگل ابر" به‌خوبی دیده می‌شود.
معضل این است که بسیاری از گردشگران به‌جای بهره‌بردن از طبیعت تنها از آن استفاده شخصی می‌کنند. طبیعت را فقط وسیله‌ای می‌دانند که آفریده شده تا خود و خانواده‌‌شان لذت ببرند و دیگر مهم نیست که پس از خروج آن‌ها از منطقه، چه اثرات نامطلوبی از تخریب‌ها به‌جا خواهد ماند. برخی از گردشگران، آمده‌اند که تفریح کنند و تفریح را در تخریب طبیعت می‌دانند نه در حفظ آن.
 
اهالی روستای ابر، دسته تبرشان را نفروشند!
اسماعیل کهرم، کارشناس محیط زیست و استاد دانشگاه، در گفتگو با خبرگزرای میراث فرهنگی گفت:« مهمترین مسئله درحال حاضر فرهنگسازی است و این موضوع ابتدا باید در میان خود محلی‌ها ایجاد شود.»
کهرم در ادامه گفت:« درکنار جنگل ابر، روستای ابر واقع شده که گردشگری درآمد مناسبی برای اهالی این روستا به‌وجود آورده است. اما متاسفانه مردم این روستا نمی‌دانند که تک تک درخت‌های این جنگل منافع‌ آن‌ها است. اگر این موضوع را بدانند با چنگ و دندان از منافع خود دفاع می‌کنند.»
کهرم، شرح قصه یک هیزم‌‌شکنی را مثالی قرار داد تا موضوع موردنظرش بیشتر فهم شود:« هیزم‌‌شکنی بود که با هزار زحمت هیزم به دست می‌آورد و آن‌را در روستایش می‌فروخت. یک روز فردی به او گفت که دسته تبر تو از چوب بسیار نابی است و بسیار ارزش دارد، آن را به قیمت خوبی از تو می‌خرم. هیزم‌شکن در این مورد بسیار فکر کرد و جواب منفی داد. چراکه می‌دانست این تبر وسیله‌ای است که با آن درآمد خود را تامین می‌کند.»
این کارشناس در ادامه گفت:« متاسفانه اهالی روستای ابر یا هر روستایی که نزدیک این جنگل است، با عدم حفظ این منطقه دسته تبر خود را می‌فروشد.»
وی در ادامه افزود:« باید اهالی روستای ابر را متوجه این موضوع کنیم که حفظ جنگل ابر برای زندگی خود و خانواده‌شان بسیار بااهمیت است. آن‌وقت می‌بینید که خودشان نگهبان این جنگل می‌شوند.»
کهرم، نبود فرهنگسازی را در تخریب منابع طبیعی بسیار مهم دانست و گفت:« متاسفانه سطح فرهنگ گردشگری در ایران بسیار پایین است. باید به مردم یاد داد که این منابع، سرمایه‌های آنان است و باید از آن مراقبت کنند.»
کارشناس محیط زیست درباره ورود گردشگر به مناطق طبیعی و تخریب‌هایی که به‌جا می‌گذارد گفت:« در تمام اروپا و آمریکا منطقه زیبایی وجود ندارد که مردم به بازدید آن نروند. در کشورهای درحال پیشرفتی چون مالزی هم قضیه به همین صورت است. اما در ایران به محض اینکه منطقه‌ بکر و زیبایی را معرفی کنید، گردشگران به آن‌جا می‌روند و منطقه را نابود می‌کنند.»
کهرم، ازدیاد گردشگری را ایده‌آل دانست و گفت:« باید مردم را تشویق کرد که بازدید از مناطق زیبا بروند. اما پیش از آن باید فرهنگسازی درستی صورت گیرد تا آن‌ها زباله‌های خود را در طبیعت به‌جا نگذراند.»
این استاد دانشگاه در ادامه افزود:« می‌توان از ورود موتورسیکلت‌ها به برخی مناطق جلوگیری کرد و دسترسی اتومبیل‌ها را به مناطق زیبا محدود کرد. دلیلی ندارد کسی که برای تفریح به طبیعت آمده با اتومبیل خود تا پای درختان هم برود.»
کهرم با اشاره به جاده‌ای که قرار است تا از جنگل ابر بگذرد، گفت:« گفته‌اند که این جاده با ملاحظات زیست محیطی ایجاد شود. درون جنگل می‌خواهند جاده بکشند، دیگر ملاحظه زیست محیطی معنایی ندارد. اگز این جاده احداث شود، جدای همه تخریب‌هایی که به دنبال دارد، ورود گردشگر به این منطقه را چند برابر و تخریب آن‌را تسریع می‌کند.»
 
ورود گردشگر نباید مساوی با تخریب محیط زیست باشد
محمد درویش، عضو هیات علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع، در گفتگو با میراث‌خبر گفت:« برخی از جنگل‌ها جزو ذخیره‌گاه ژنتیک محسوب می‌شوند و باید به‌عنوان میراث طبیعی جهان مورد حرمت قرار گیرند. "جنگل ابر" جزو دیرینه‌ترین قسمتهای جنگل‌های هیرکانی است و باید حتما تحت حفاظت‌های ویژه قرار گیرد و تحت هیچ شرایطی نباید تخریب شود.»
وی در ادامه گفت:« 10 درصد از خاک هر کشوری باید از دست‌اندازی انسانی در امان باشد و جزو مناطق حفاظت شده قرار گیرد تا ذخیره‌گاه ژنتیکی برای نسل‌های آینده محفوظ بماند.»
وی درباره ورود گردشگر به منابع طبیعی گفت:« متاسفانه آموزش گردشگری در ایران به‌صورت تخصصی پیگیری نمی شود. گردشگری دانشی است که تخصص خود را می‌خواهد. قرار نیست که ورود گردشگر به منابع طبیعی به‌منزله تخریب طبیعت باشد، اما وقتی مدیریت درستی صورت نمی‌گیرد این اتفاق می‌افتد.»
درویش در ادامه گفت:« جزیره گوام در حوالی کشور ژاپن، با این‌که یک سوم قشم مساحت دارد، سالیانه تا 3 میلیون گردشگر دارد و 12 میلیارد دلار درآمد از این راه کسب می‌کند. گراند کانیون که چیزی در حد کویر لوت خود ماست، سالیانه تا 5 میلیارد دلار درآمد ایجاد می‌کند. تمام این درآمدها در حالی اتفاق می‌افتد که گردشگران به منابع طبیعی آسیبی وارد نمی‌کنند.»
این کارشناس در ادامه گفت:« باید از تجربه دیگر کشورها در اکوتوریسم استفاده کنیم و اولویت گردشگری را با حفظ طبیعت همسان ببینیم. اکوتوریسم درآمد سرانه کشور را بالا می‌برد و گزینه مناسبی برای عدم وابستگی ما به نفت است. نباید گردشگری را اشتباه بدانیم.»
عضو هیات علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع در پایان گفت:« با تربیت دانشجو، استخدام متخصصان و فرهنگسازی بین عموم مردم، می‌توانیم هم گردشگری را رونق دهیم و هم در حفظ محیط زیست بکوشیم.»
 
جنگل ابر تحت حفاظت محیط زیست نیست
حسین‌علی ابراهیمی کارنامی، رییس اداره کل حفاظت محیط زیست استان سمنان، در گفتگو با خبرگزاری میراث فرهنگی گفت:« در خارج از مناطق شهری، منابع طبیعی می‌تواند به‌خاطر ریختن زباله و یا آتش زدن و تخریب جنگل، طرح دعوا کند. مسئولان محیط زیست هم درصورت رویت تخلف در "جنگل ابر" تنها می‌توانند موضوع را گزارش دهند.»
وی در ادامه گفت:« متاسفانه "جنگل ابر" تحت حفاظت محیط زیست نیست و ما در این منطقه مسئولیتی نداریم.»
ابراهیمی کارنامی گفت:« طرح ثبت این منطقه به‌عنوان مناطق چهارگانه محیط زیست را مدتی است که به سازمان ارایه داده‌ایم تا پس از بررسی درباره آن تصمیم‌گیری شود.»
ابراهیمی کارنامی، درباره زباله‌هایی که گردشگران در "جنگل ابر" به‌جا می‌گذارند، گفت:« ما طی اطلاعیه‌ای که به فرمانداران داده‌ایم تا آن‌ها به بخشداران و دهیاران ارسال کنند، تذکر داده‌ایم که اگر برای حل معضل زباله در مناطق برون شهری اقدامی انجام ندهند، به مراجع قضایی مراجعه می‌کنیم.»
وی تاکید کرد که طبق قانون، جمع‌آوری زباله در شهر مربوط به شهرداری و در خارج از شهر مربوط به بخشداری‌ها و دهداری‌ها است.
وی همچنین اعلام کرد که منابع طبیعی باید موضوع آتش زدن درخت‌ها را در "جنگل ابر" پیگیری کند و با خاطیان شدیدا برخورد کند.
 
اکوتوریسم، حافظ محیط زیست است
آرش کوشا، دبیر کمیته ملی اکوتوریسم، در گفتگو با میراث خبر گفت:« برنامه‌ریزی اکوتوریسم، همکاری همه‌جانبه دستگاه‌های دولتی و تشکل‌های غیردولتی را می‌طلبد. با یک برنامه‌ریزی مناسب می‌توان این موضوع را مدیریت کرد.»
وی، سازمان محیط زیست، منابع طبیعی و سازمان میراث فرهنگی را اصلی‌ترین همکاران و متولیان اکوتوریسم دانست و گفت:« اگر اکوتوریسم به‌درستی انجام شود و متولیان امر در فرهنگ سازی مردم تمام سعی خود را انجام دهند، طبیعت‌گردی حافظ محیط زیست خواهد بود.»
کوشا در ادامه گفت:« مردم، نقش اساسی در حفظ محیط زیست دارند. اکوتوریسم یعنی حضور آگاهانه و مسئولانه مردم به طبیعت به‌صورتی که کمترین تخریب‌ها را به‌دنبال داشته باشد.»
وی، مشارکت نهادهای غیردولتی را در به‌وجود آمدن مدیریت درست برای اکوتوریسم بسیار مهم ارزیابی کرد.
کوشا درباره تخریب‌هایی که درحال حاضر در برخی مناطق طبیعی رخ می‌دهد گفت:« متاسفانه این اتفاق‌های دلخراش در برخی مناطق رخ می‌دهد که آن‌هم به‌خاطر نبود مدیریت همه‌جانبه است. وقتی اکوتوریسم مطرح می‌شود، یعنی تمام پتانسیل‌ها و زیبایی‌ها و جاذبه‌ها با کمترین درصد تخریب محفوظ بماند.»
وی درباره ورود موتورسیکلت‌ها و اتومبیل‌ها به مناطق طبیعی مثل جنگل گفت:« باید به‌گونه‌ای طراحی کنیم تا وسایل نقلیه در محلی بمانند و افراد، با پای پیاده و یا وسایل خاص سازگار با محیط به آن‌جا بروند. تمام این برنامه‌ها برای اجرای درست اکوتوریسم دیده شده و به‌زودی عملی خواهد شد.»
وی 3 اصل اساسی اکوتوریسم را اینگونه برشمرد:« 1- سفر آگاهانه و مسئولانه مردم به مناطق طبیعی 2- حفظ محیط زیست 3- بهبود معیشت‌ افراد محلی منطقه. این سه شاخص اگر رعایت شود، اکوتوریسم پایداری خواهیم داشت.»
محسن ظهوری