سدها، برشانه های مردم و طبیعت
ساعت ٥:۳٤ ‎ب.ظ روز ٢۳ مهر ۱۳۸٧ : توسط : فرشید فاریابی

روزنامه ی اعتماد:

اکنون ایران بعد از چین و ترکیه سومین سدساز بزرگ منطقه است. عاملی که مقامات دولتی کشور همیشه با افتخار از آن یاد و بخش قابل ملاحظه یی از بودجه عمرانی کشور را صرف ساخت سد در جای جای کشور می کنند.

رویه ساختن سد در حالی در ایران با سرعت افسارگسیخته یی پیش می رود که امروزه امریکا که روزگاری لقب سدساز بزرگ دنیا را با خود حمل می کرد، بسیاری از سدهای بزرگ خود را از رده استفاده خارج کرده است.

اما ایران همچنان با پیمودن مسیر آزمون و خطا به سدساز بزرگ منطقه بودن افتخار می کند. همچنین با وجود سدهای بی شماری که در گوشه و کنار ایران ساخته شده یا در حال احداث است تابستان گذشته ایران با کمبود شدید برق و آب روبه رو بود.


اکنون ایران بعد از چین و ترکیه سومین سدساز بزرگ منطقه است. عاملی که مقامات دولتی کشور همیشه با افتخار از آن یاد و بخش قابل ملاحظه یی از بودجه عمرانی کشور را صرف ساخت سد در جای جای کشور می کنند.

رویه ساختن سد در حالی در ایران با سرعت افسارگسیخته یی پیش می رود که امروزه امریکا که روزگاری لقب سدساز بزرگ دنیا را با خود حمل می کرد، بسیاری از سدهای بزرگ خود را از رده استفاده خارج کرده است.

اما ایران همچنان با پیمودن مسیر آزمون و خطا به سدساز بزرگ منطقه بودن افتخار می کند. همچنین با وجود سدهای بی شماری که در گوشه و کنار ایران ساخته شده یا در حال احداث است تابستان گذشته ایران با کمبود شدید برق و آب روبه رو بود.

چندی پیش چهارمین نشست انجمن اعضای هیات علمی موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع با موضوع سد سازی و پیامدهای آن بر منابع طبیعی در محل باغ گیاه شناسی ایران برگزار شد.

در این نشست ابتدا احمد آل یاسین پژوهشگر صاحب نام در حوزه آب و سازه های آبی به ایراد سخنرانی پرداخت. دکتر آل یاسین که در سال های دهه 50 مدیر سازمان آب خوزستان و نخستین مدیر سد دز بوده با اشاره به اینکه مخالف سدسازی نیست و تنها با سدسازی های بی رویه مخالف است، گفت؛ پرسش من این است که چرا هیچ یک از سدهایی که در کشور ساخته شده، بعد از بهره برداری، مورد ارزیابی قرار نگرفته تا معلوم شود چقدر در تحقق اهداف اولیه موفق بوده است؟ چرا شبکه های آبیاری سد دز از سال 1347 تاکنون هنوز ساخته نشده است؟ در تحلیل های فنی، سد بر شانه های کوه می نشیند و مطالعات ژئوتکنیک و مکانیک خاک پاسخ پایداری آن را می دهد. اما در تحلیل اجتماعی و اقتصادی سد، متغیرهای بیشتری دخالت می کند، زیرا سد بر شانه های مردم و طبیعت می نشیند و این هر دو باید تحمل سنگینی آن را داشته باشند. بنابراین مهم ترین متغیرهای اثرگذار بر سیاست های سدسازی را می توان در دسترسی به آب برای همه افراد، جمعیت و روند افزایش آن، الگوی مصرف آب، الگوی مصرف غذا، پایداری منابع زیست محیطی، حفاظت اراضی کشاورزی و ممانعت از فرسایش خاک و مدفون شدن در توسعه شهرها خلاصه کرد.

وی درباره تاریخ سدسازی در ایران گفت؛ آثار سدهای ساخته شده در ایران نیز از قبل از اسلام تاکنون هنوز در نقاط مختلف کشور دیده می شود اما سدسازی مدرن در ایران به دوره رضاشاه در خوزستان برمی گردد که پس از یک وقفه طولانی دوباره از اواخر دهه 1330 با احداث سدهای مخزنی همچون کرج و سفیدرود و دز توسط طراحان و پیمانکاران خارجی، فصل جدیدی از سدسازی در ایران آغاز شد. خوشبختانه مهندسان ایرانی در چند دهه اخیر خیلی سریع جای خود را در میان طراحان و سازندگان سد در جهان باز کرده اند، به طوری که در دهه های اخیر سدهای مخزنی بزرگی توسط مهندسان ایرانی طراحی و اجرا شده و به بهره برداری رسیده است. اما اینکه به واقع کدام عامل باعث شد ایجاد سد در جهان شدت بگیرد پرسش مهمی است که به اعتقاد من پاسخ آن را در جمعیت جهان باید جست وجو کرد.

دکتر آل یاسین مهم ترین مزایای سد های مخزنی را اینچنین دانست که 90 درصد برق مصرفی در 24 کشور جهان از طریق همین سدها و نیروگاه های برقابی تامین می شود. نیمی از سدهای بزرگ برای مقاصد کشاورزی ساخته شده است، 12 تا 16 درصد مواد غذایی جهان محصول سدهاست، سدهای 75 کشور جهان برای مقاصد کنترل سیلاب ساخته شده است، 30 تا 40 درصد از 277 میلیون هکتار اراضی آبی جهان هم اکنون به سدهای بزرگ وابسته اند. جمع آوری سیلاب های فصلی مناطق خشک و کم باران از طریق سدها رونق بخش زندگی ساکنان محروم منطقه است و... به همین دلیل تا سال 2005 میلادی نزدیک به 52 هزار و 400 سد در پاسخ به نیازهای انرژی و آب کشاورزی جهان ساخته شد. از این تعداد در جهان در ایران ساخت حدود 300 سد گزارش شده است.

دکتر آل یاسین از آغاز مخالفت با سدسازی در جهان از اواخر دهه 70 و اوایل دهه 80 میلادی گفت؛ رفته رفته آثار و پیامدهای زیانبار زیست محیطی سدسازی آشکار شد، به ویژه آنکه تا آن زمان هرگز مطالعات اجتماعی و زیست محیطی در مجموعه مطالعات مهندسی سدها جایگاهی نداشت. به همین مناسبت در آوریل 1997 از طرف بانک جهانی نمایندگان و صاحبنظران گوناگون در حوزه سدسازی به سوئیس دعوت شدند تا درباره سدها گفت وگو کنند. نتیجه این گردهمایی به تشکیل «کمیته جهانی سدها» منجر شد که چندین محور را در دستور کار خود قرار داد. مروری بر اثرات احداث سدهای بزرگ و بررسی گزینه های جانشین توسعه منابع آب و انرژی، تدوین خط مشی ها، استانداردها و ضوابط جهانی برای مقاصد طراحی، ارزیابی، اجرا و بهره برداری و سرانجام از کار انداختن سدها از مهم ترین این محورها بود.

گزارش نهایی کمیته جهانی سدها نهایتاً در نوامبر 2000 منتشر شد که تا به امروز انبوهی از نظرات مخالف و موافق را با خود به همراه داشته است. مهم ترین نتایج بررسی سیستماتیک کمیته سدهای بزرگ که روی 153 سد در 52 کشور از قاره های مختلف جهان صورت گرفت، به شرح زیر است؛

- عملکرد تعداد قابل ملاحظه یی از سد های بزرگ کمتر از اهداف طراحی آنها بوده است.

- اغلب سدها در مرحله ساخت از دو تا 10 سال تاخیر در اتمام پروژه برخوردار بودند که در نتیجه گران تر تمام شدند.

- قیمت تمام شده 81 سد ارزیابی شده، 56 درصد از برآورد طراحی اولیه آنها بیشتر شده است.

- شبکه های آبیاری زیر سدها عموماً به اهداف طراحی دست نیافتند. به عنوان مثال در کشور خودمان ایران، شبکه های آبیاری سد دز در خوزستان که بیش از 38 سال از ساخت آن می گذرد، هنوز ساخته نشده است.

- ارزیابی سدهای تامین آب شهری نشان داد 25 درصد از 29 سد ارزیابی شده، 50 درصد زیر ظرفیت طراحی عمل کردند و 25 درصد دیگر، بیش از ظرفیت طراحی از خود قابلیت نشان دادند که البته 25 درصد دوم از جمله سدهای چندمنظوره بودند.

- در مورد سدهای کنترل سیلاب، نتایج به جز مواردی تقریباً رضایت بخش بود.

- از نظر تولید برق، سدها به اهداف طراحی نزدیک بودند و نتایج رضایت بخشی به دست دادند.

- سدهایی که بعد از سال 1990 و قبل از 2000 ساخته شدند عاری از معضلات زیست محیطی نبودند.

دکتر آل یاسین در قسمتی دیگر از سخنرانی خود از بررسی های کارشناسان محیط زیست و سایر متخصصان روی نتایج مطالعات کمیته سدها گفت؛ در اینجا می توان مهم ترین آثار کلی و منفی سد ها را که از دهه 1990 مورد توجه قرار گرفت به شرح زیر خلاصه کرد؛

- چندپاره شدن رودخانه هایی که چندین سد در مسیر خود دارند.

- دگرگونی زیست محیطی پیکره رودخانه

- اشباع اراضی پایین دست سدها

- تبخیر بیشتر از سطح دریاچه سدها

- در مواردی اثرات منفی روی تغذیه آبخوان ها

- آوار گی و جابه جایی اجباری ده ها میلیون نفر

- ممانعت از مهاجرت ماهیان و سایر آبزیان

- ایجاد تغییر در جریان طبیعی رودخانه

- تجمع رسوبات و مواد غذایی در مخازن سدها.

این پژوهشگر برجسته ایرانی گفت؛ تا سال 2007 بیش از 650 سد در امریکا تخریب شده است. براساس گزارش های موجود در مسیر رودخانه بزرگ ایالت ماین در امریکا، سدهای ساخته شده سبب انقراض نسل ماهی آزاد آتلانتیک می شدند که پس از تخریب سد ادوارد در سال 1999 وضعیت ماهی ها بهتر شد. از سوی دیگر در ایالات متحده قرار است در سال 2009 دو سد دیگر هم تخریب شود که یکی از این دو سد با 70 متر ارتفاع بلندترین سدی است که در امریکا تخریب می شود. توجه به این نکته نیز ضروری است که همزمان با تخریب سدها در امریکا از دهه 1990 ساخت سدهای جدید هم ادامه یافت اما نه به شیوه گذشته، بلکه تمامی ملاحظات زیست محیطی در جریان ساخت سدها رعایت شده و می شود امیدوار بود پیامدهای سدها روی محیط زیست کمتر باشد.

آل یاسین درباره وضعیت آب در جهان گفت؛ وضعیت آب در جهان رو به وخامت است، چرا که جمعیت جهان هرساله حدود 75 میلیون نفر افزایش پیدا می کند. الگوی مصرف آب با ارتقای سطح زندگی، در حال ترقی است، آب های زیرزمینی رو به نقصان است، کیفیت آب ها مرتباً رو به کاهش می رود، استحصال آب با محدودیت بیشتری روبه رو شده است. در ایران که کشوری خشک و نیمه خشک در جهان است متوسط بارندگی250 میلی متر است یعنی 30 درصد از متوسط بارندگی جهان کمتر است. با این اقلیم و با این منابع آب، ایران از گذشته های دور چند هزار ساله برای مبارزه با گرسنگی و قحطی نیازمند آبیاری مصنوعی بوده و به همین علت از پیشتازان سدسازی جهان شناخته شده است.

او در بخش آخر سخنرانی اش گفت؛ حال با آنچه درباره مزایا و معایب سدها به اجمال و فشرده بیان شد، سوال این است که در ایران چه باید کرد؟ با سیمایی که از بحران آب در ایران، بحران غذا در جهان و به تبع آن در ایران و رشد جمعیت ترسیم شد، می بینیم سدسازی هم می تواند رحمت باشد و هم می تواند لعنت. تاکید می کنم سدسازی آخرین گزینه است، یعنی زمانی باید اقدام به سدسازی کرد که هیچ گزینه بهتری وجود نداشته باشد. در این هنگام است که باید کلیه استانداردهای تعریف شده بین المللی رعایت شود. نمی توان سفارش کرد یا دستور داد که در فلان نقطه سد ساخته شود.در پایان این همایش بیانیه یی از طرف عده یی از کارشناسان و فعالان و سازمان های غیردولتی محیط زیست صادر شد. در بخشی از این بیانیه آمده است؛ با توجه به اینکه در ایران تاکنون ارزیابی تطبیقی و راستی آزمایی سدها انجام نگرفته است و همچنین با عنایت به اینکه بخش بزرگی از شبکه های آبیاری منسوب به سدهای ساخته شده هنوز ساخته نشده است و برآورد شده که با روند کنونی 70 سال زمان برای ساخت و اتمام آنها نیاز است، آیا بهتر نیست ساخت هر سد جدیدی را به اتمام کامل طرح های گذشته و رسیدن به درآمدهای موعود آنها موکول کنیم؟ بنا به مراتب فرزانگی، ایجاب می کند از طراحی و ساخت هر سد جدید بگذریم و با توجه به دستاوردهای علمی جدید در پی جلوگیری از تخریب زیست محیطی به نحوه گزینش های علمی روز جهان دست یابیم. با همه عشق به این سرزمین که میراث پرافتخار نیاکان ماست چشم در راه واکنش شایسته مسوولان هستیم.