فردا ، برای دومین جمعه ، به سرخرود مازندران خواهیم رفت تا محموله ی دیگری از ذرت را برای تغذیه ی چند هزار قو که به شکل کم سابقه ای به آبگیرهای منطقه مهاجرت کرده اند ، برسانیم . کوه نوردان گروه آرش کمانگیر بابل ، محموله ی فردا را خواهد رساند . در زیر ، مطلبی را در مورد کمک به تغذیه ی حیات وحش می خوانید .
خوراک دهی به حیات وحش ، درست ها و نادرست ها
گروه دیده بان کوهستان انجمن کوه نوردان ایران (دکا) ، چند سال است که خوراک دهی به حیات وحش در شرایط سخت زمستانی را تبلیغ می کند و با بسیج نیروی کوه نوردان و گردآوری کمک های مالی ، به تهیه ی علوفه و دانه برای پخش کردن در منطقه های حفاظت شده یا قابل کنترل می پردازد . این کار ، در منطقه ی حفاظت شده ی ورجین ( البرز مرکزی ) صورت منظمی یافته و با همکاری پاسگاه محیط بانی زردبند ، گروه کوه نوردی لواسان ، شورای شهر و شهرداری لواسان ، و جمعی از اهالی و کسبه ی منطقه به شکل یک حرکت مردمی و بسیار موثر درآمده است . در زمستان سخت 86 حدود دوازده تن یونجه ی خشک ، عمدتا با پی گیری های گروه کوه نوردی لواسان ( نماینده ی انجمن کوه نوردان ایران در لواسان ) تهیه شد و در اختیار پاسگاه محیط بانی زردبند گذاشته شد . کوه نوردان ، در چندین برنامه با هماهنگی محیط بانان ، به پخش علوفه در کوه پرداختند . در زمستان امسال هم تا کنون ، حدود شش تن یونجه در اختیار پاسگاه گذاشته شده و این مقدار و مقداری از علوفه های تهیه شده توسط سازمان حفاظت محیط زیست ، در منطقه پخش شده است . با تماس هایی که دکا با دفترهای نمایندگی شهرستان ها و دیگر دوستان داشت ، مشابه این کار در چند نقطه ی دیگر کشور هم انجام شد . ریختن یونجه ، در مورد قوچ و میش یا کل و بزها ، کمک موثری به جلوگیری از مرگ و میر ناشی از سرما و کمبود خوراک می کند . به علاوه ، از مهاجرت آن ها به پایین دست که در شرایط کنونی ( وجود ساختمان و جاده های پرشمار، نبود دشت های مناسب ) سبب سرگردانی و نابودی حیوانات می شود ، جلوگیری می کند . یونجه ، همچنین خوراک پرندگانی مانند کبک هم می شود. بقای علف خواران و دانه خواران ، بالطبع موجب بقای گوشتخواران و پرندگان شکاری می شود .
امسال ، علاوه بر علوفه پراکنی در منطقه ی ورجین ، در پاسخ به کمک خواهی گروه های طرفدار محیط زیست فعال در فریدونکنار و سرخرود ( مازندران ) که خواهان تهیه ی دانه برای چند هزار قوی مهاجرت کرده به آب بندان های آن منطقه شده بودند ، دکا توانست با فراخوان گروه های کوه نوردی در حدود ده تن دانه ی ذرت به منطقه ی سرخرود برساند تا برای پرندگان مهاجر پخش شود . این کار پس از مشورت با کارشناسان محیط زیست و استادانی مانند دکتر اسماعیل کهرم و دکتر جمشید منصوری ( پرنده شناس ) صورت گرفت .
به طور کلی خوراک دهی به حیات وحش ، بی رعایت نکته های کارشناسی می تواند به جای آن که مفید باشد ، به جمعیت های جانوری آسیب برساند . از سوی دیگر ، با دخالت هایی که انسان در طبیعت کرده ، به ویژه با دست کاری ها و تصرف های گسترده ای که در زیستگاه های طبیعی داشته ، اگر در شرایط اضطراری مانند سرمای زیاد و برف سنگین ، آتش سوزی ، خشک سالی ، و یا مهاجرت بی سابقه ی گروهی از حیوانات به یک نقطه ی کم ظرفیت به حیات وحش کمک نشود ، ممکن است اندک جمعیت های حیات وحش باقی مانده ، به کلی نابود شوند . در زیر ، به نکته هایی در این زمینه که با استفاده از نظرات استادان یاد شده ، محیط بانان پاسگاه زردبند ( به ویژه فیروز اکبری فلاحی که دو سالی است باز نشسته شده ، و مهندس کارگر که اکنون رییس محیط بانی شمیرانات است ) ، همچنین با استفاده از تارنماهای انگلیسی حیات وحش ( www.wdfw.wa.gov و ... ) و با اتکا به تجربه ی چند ساله ی خوراک دهی به حیات وحش تنظیم شده است ، اشاره می کنم . باشد که مورد استفاده ی دوستداران طبیعت قرار گیرد .
کلیات :
بوم شناسی ( اکولوژی ) و مدیریت حیات وحش ، جزو علوم دقیقه نیست و در آن نمی توان فرمول های بی نقص و همه جا شمول ارایه داد . در این عرصه ، باید پیوسته دانسته های خود را با دستاوردهای جدید پژوهش گران محک بزنیم و آماده ی تجدید نظر در عملکردها و تغییر شیوه ها باشیم . پایش زیستگاه و ارزیابی هرساله ی تاثیر کارهای امدادی بر حیات وحش کمک موثری به تصحیح رفتارمان خواهد کرد .
بهترین کمک به حیات وحش ، حفظ زیستگاه آن ها است . هیچ کمک انسانی ، نمی تواند جایگزین تعادل شگفت انگیز طبیعت شود که حاصل میلیون ها سال تکامل و انتخاب طبیعی است . گاه ممکن است تغذیه ی مصنوعی ، مشکلات اصلی محیط زیست را پنهان کند و بسان مسکنی که بیماری را درمان نمی کند عمل نماید . تغذیه ی دستی در یک محیط کوچک ، و غفلت از حفظ زیستگاه می تواند سبب افزایش غیرعادی جمعیت یک گونه و بیمار شدن آن ها یا برهم خوردن تعادل طبیعی منطقه شود .
زیستگاه طبیعی باید از مساحتی برخوردار باشد و دست نخوردگی و امنیتی داشته باشد که پاسخگوی تغذیه و دیگر نیازهای حیات وحش (مانند قلمرو طلبی) باشد ؛ اگر به دلایلی مانند ساخت و ساز ، گستره ی زیستگاه کم شود ، تعداد وحوش هم کم می شود و این موجب کاهش تنوع ژنتیکی گونه ها و آسیب پذیری آن ها می شود . تصرف بخش های حساس یک زیست بوم ( برای مثال در منطقه ی ورجین، کناره ی رودخانه که علف زمستانی و آبشخور جانوران را تامین می سازد ) حتی اگر درصد کوچکی از کل زیستگاه را دربرگیرد ، می تواند تاثیر منفی عمیقی بر تعداد و تنوع گونه ها بگذارد .
حفظ آرامش زیستگاه ، در شرایط سخت مانند زمستان ها ، عامل کمک کننده ی دیگری است که باید مورد توجه قرار گیرد . ورود شکارچی و سگ ، ورود تماشاگران پر سر و صدا یا بیشتر از « ظرفیت برد » ، حتی ورود خوراک دهندگان بی شمار ، می تواند موجب رم کردن یا دویدن بیش از حد جانوران و در نتیجه مصرف شدن چربی گرم نگهدارنده و تغذیه کننده ی آن ها شود .
کارهای نادرست:
آن چه که نباید در کمک رسانی زمستانی به حیات وحش انجام شود :
- خوراک دهی ، بدون مشورت با کارشناسان و بدون هماهنگی با محیط بانان . این کار ممکن است فقط موجب نزدیک شدن جانوران به سکونتگاه های انسانی ، و در نتیجه افزایش آسیب پذیری آن ها ( قرار گرفتن در دسترس شکارچی ها و افراد ناآگاه ، یا کشاورزانی که می ترسند باغ و کشتزار شان آسیب ببیند ) شود. تشخیص خوراک مناسب برای گونه های وحشی ، کار ساده ای نیست ؛ ممکن است شما به حیوانات غذا بدهید و آن ها نیز بخورند ، اما به دلیل نامناسب بودن غذا ،با معده های پر از غذا از گرسنگی بمیرند .
- دادن خوراک های انسانی . نان خشک و ته مانده ی پلو و دیگر غذاهای نامتناسب با رژیم غذایی طبیعی پستانداران و پرندگان وحشی ، ممکن است موجب سوء تغذیه ، بیماری و حتی خفگی و مرگ جانوران شود .
- خوراک دهی به شیوه ای که ترس جانور از انسان بریزد . خوراک دادن مداوم در یک نقطه و در روشنایی روز می تواند جانور را بد عادت کند ، به شکلی که اگر مهاجرت کند یا به منطقه ای دیگر برود ، خود را بیش از حد به انسان ها نزدیک سازد و برای خود خطر بیافریند .
- ایجاد اختلال در عادت های غریزی . برای مثال ، دادن دانه به پرندگان مهاجر در پایان فصلی که باید از منطقه بروند ، کاری است اشتباه . پرندگانی که برای زمستان گذرانی به تالاب ها و آب بندان های ایران می آیند ، باید برای آشیان سازی و جوجه آوری به سرزمین های دیگر بروند و اگر در این جا بمانند ، به احتمال زیاد زادآوری نخواهند کرد .
- انجام کارهای فردی . به این ترتیب ، هم خسته خواهید شد و هم ممکن است دچار حادثه شوید .
کارهای درست:
- انجام ندادن کارهای نادرست بالا !
- پیش بینی کارهای لازم ، پیش از فرا رسیدن شرایط سخت . معمولا ، چاره اندیشی برای خوراک دهی پس از بارش اولین برف ، کاری است سخت و تا به نتیجه برسد ممکن است جمعیت قابل توجهی از حیات وحش تلف شود . باید از پیش ، علوفه و دانه تهیه و در مکان مناسب و نزدیک به زیستگاه انبار شود ، و باید با پاسگاه های محیط بانی هماهنگ کرد و نیروهای داوطلب را آماده کرد .
- تلاش مداوم برای حفظ زیستگاه ها . در شرایط غیر سخت ، با دیده بانی محیط های طبیعی و گزارش کردن تخریب ها و تجاوزها، محیط را آماده ی پذیرایی از جانوران مهاجر نگه دارید . اگر خودتان باغ یا کشتزاری دارید ، با حفظ تعدادی از بوته ها و درخت ها ( طبیعی و دست کاشت ) یا درست کردن پرچین از درختچه ها ، یا نگهداری آب در شالیزار ، یا باقی گذاردن مقداری از میوه ها بر روی درختان و ... امکان پناه گرفتن و تغذیه و آشیانه سازی را برای جانوران وحشی فراهم کنید . وجود بوته زارها ، جانوران را از گزند سوز و سرمای وحشتناک در امان می دارد و امکان فرار آن ها را از دست دشمنان بیشتر می کند . در عین حال ، وجود یک کمربند از پوشش گیاهی طبیعی در اطراف باغ و کشتزار ، از فرسایش آبی و بادی خاک تا حد زیادی جلوگیری می کند . استفاده ی هرچه کم تر از سم های شیمیایی ، مرگ و میر جانوران وحشی را کم تر می کند . در مقابل ، ورود پرندگان وحشی می تواند موجب کاهش چشم گیر آفت های باغ و کشتزار شما و تقویت خاک آن ( کود دهی طبیعی ) شود .
- جلب مشارکت جامعه ی محلی . هیچ کس بهتر از مردمی که در نزدیکی زیستگاه ها اقامت دارند ، نمی تواند در خوراک دهی به حیات وحش ، جلوگیری از تخریب محیط طبیعی ، و مقابله با شکار موثر باشد . تجربه به ما ثابت کرده است که با چند نوبت فعالیت در یک منطقه و کمی صبر ، می توان توجه و حمایت گروه های بسیاری از مردم منطقه را به دست آورد .
- کار رسانه ای ، ارتباط گیری با دیگر سازمان های داوطلب . خود را متولی کار فرض نکنید ؛ با دیگران تماس بگیرید ، از آنان کمک و هم فکری بخواهید و آنان را در طرح دخیل کنید.
**************************
حیات وحش خانگی
گونه های بسیاری هستند که خود را با محیط های انسانی وفق داده اند . در میان پرندگان ، می توان به جز کلاغ و کبوتر چاهی و گنجشک و یاکریم و زاغچه ، به گونه های جذاب دیگری همچون دم جنبانک ، بلبل خرما ، سسک ، توکا ، کاکایی ، سهره ، بلبل ، چرخ ریسک و ... حتی عقاب اشاره کرد . برای حمایت از بیشتر این گونه ها ، فقط کافی است که چند تایی از درختان بلند اطراف خانه ی خود را حفظ کنید و با ریختن دانه ی گندم ، جو ، ارزن و مانند آن به تغذیه شان کمک کنید . سعی کنید که در دانه پاشی میانه روی را پیش بگیرید و در عوض در کار خود استمرار داشته باشید تا حمایت پایداری از پرندگانی که « شرطی » می شوند ، داشته باشید ( برخلاف پرندگان مهاجر و علف خواران زیستگاه های طبیعی ، در مورد حیات وحش شهر و روستا ، شرطی شدن اشکالی ندارد ) .
روی دیواره ی صاف یکی دو سمت ساختمان خود یا دیوار ساختمان مجاور ، در ارتفاع های متفاوت ، چند گلدان سفالی کوچک و بزرگ که دهانه شان تنگ تر از فضای داخلی باشد کار بگذارید ؛ گونه هایی از پرندگان در آن آشیان می کنند و به زندگی شهری یا روستایی شما صفا می بخشند . تارنماهای پرشماری هست که به شما در این مورد و نیز در مورد تهیه ی ظرف های غذا و انواع خوراک برای پرندگان گوناگون کمک می کند ( با جستجوی عبارت feeding wildlife در گوگل می توان به این اطلاعات دست یافت ) . لازم است که دوستداران محیط زیست ، در این مورد به معماران و مهندسان و شهرداری ها ایده بدهند .
در نزدیکی شهر و روستا ، جانورانی مانند شغال ، تشی ، خارپشت ، خود را با شرایط انسان ساخت وفق داده اند . در شرایط سخت ( زمستان ، خشک سالی و ... ) ممکن است گونه های بزرگ تری همچون کل و بز ، قوچ و میش ، یا حتی گرگ ، خرس و ... به مناطق مسکونی نزدیک شوند . اگر به این جانوران کاری نداشته باشیم ، بزرگ ترین کمک را به آن ها کرده ایم . در مورد خطر حیوانات وحشی ، بسیار مبالغه می شود ؛ تمانم حیوانات با دیدن انسان می ترسند و کافی است که از آن ها دور شوید . اگر در جایی خطر گرگ زیاد است ، به تنهایی بیرون نروید و بخصوص ، بچه ها و افراد پیر را در هوای تاریک و روشن یا شب ها بیرون نفرستید . اگر انسان بیش از حد به محیط های طبیعی تجاوز نکند ، هیچ خطری از جانب وحشی ترین جانوران متوجه او نخواهد شد . همچنین با علوفه پراکنی برای علف خواران و کلا حفاظت آن ها ، می توان احتمال حمله ی گوشتخواران را به انسان و دام بسیار کم تر کرد .
