توسعه ناپايدار بم را لرزاند

همشهری  - ۶/۱۱/۸۵

فجايع - عباس محمدي:

                            

دهه 1990از سوي سازمان ملل، به عنوان دهه بين‌المللي كاهش فاجعه‌هاي طبيعي نامگذاري شدهبود.<?xml:namespace prefix = o ns = "urn:schemas-microsoft-com:office:office" />

در يكي از نشريه‌هاي يونسكو كه در ابتداي آن دهه منتشر شده بود، بدوي م. روهبانمدير واحد مسئول آن دهه نوشته بود: «بروز فاجعه‌هاي طبيعي، جزء جدايي ناپذيرمحيط‌زيست است، اما زيان‌هاي وارده به طور عمده ناشي از عملكرد تصميمات اجرا شده يابه تعويق افتاده در فرايند توسعه است. رشد جمعيت و تراكم آن در مناطق شهري،ساختمان‌هاي ناامن و افزايش وسايل و تسهيلات نامطمئن و آسيب‌پذير، همگي سبب مي‌شوندكه هم مردم و هم محيط‌زيست در معرض فاجعه‌هاي طبيعي قرار گيرند.»۲))

نمود عيني آن چه را كه روهبان به آن اشاره كرده بود، مي‌توانيم در پيامد زمينلرزه بم كه جان بيش از سي‌هزار هم ميهن ما را گرفت و آثار تاريخي بي‌نظيري- از جملهارگ بم- را با خاك يكسان كرد، ببينيم.

پس از زمين لرزه‌ خوف انگيز رودبار در سال 1369، آيين‌نامه‌اي براي مقاوم‌سازيبناها تصويب شد، اما با وجود گذشت 13 سال (و وقوع زمين لرزه‌هايي با خسارت‌ها و مرگو ميرهاي كمتر در اين فاصله) آن آيين‌نامه جدي گرفته نشد و هنگامي كه قرعه مرگ بهنام شهروندان بمي در آمد، زيان سنگين ناشي از تصميمات اجرا نشده يا به تعويقافتاده» خود را نشان داد.

خسارت‌هاي فاجعه بم را از يك ديدگاه مي‌توان خسارت ناشي از برنامه‌هاي توسعهناپايدار و مديريت بي‌توجه به اصول زيست محيطي دانست. ساخت و ساز عنان‌گسيخته درسرزمين لرزه‌خيز و در نزديك گسلي شناخته شده و رشد سريع جمعيت و تراكم آن درنقطه‌اي كه براي آن ظرفيت‌سازي نشده است از عواملي بوده كه يكي از مرگبارترينفاجعه‌هاي طبيعي جهان را رقم زد.

به گفته صليب سرخ جهاني، زمين لرزه بم با 30 هزار كشته دومين فاجعه مرگبار جهاندر سال 2003 ميلادي بوده است. نخستين فاجعه آن سال، گرماي بي‌سابقه اروپا درتابستان بود كه سبب مرگ 35 هزار نفر شد3).)

هر دوي اين فاجعه‌ها، ناشي از تأثير مخرب فعاليت‌هاي انساني در محيط‌زيست بودهاست. ممكن است، بسياري از خوانندگان خوانده باشند و باور داشته باشند كه افزايشگازهاي گلخانه‌اي و جنگل‌زدايي‌هايي كه به طور عمده انسان مسبب آن بوده، به گرم شدنزمين منجر شده است.

اما، شايد در نظرشان عجيب نمايد كه چگونه ممكن است خسارت‌هاي زلزله هم ناشي ازفعاليت انسان باشد.

زمين لرزه يك پديده طبيعي است و به همين دليل پديده‌اي است مرتبط با مسايل زيستمحيطي. اين پديده طبيعي، مانند بسياري از ديگر جلوه‌هاي طبيعت، دو چهره زيبا و خشندارد، همان‌طور كه كوه و دريا و جنگل و پلنگ و... هم زيبا هستند و هم وحشي (به دومعناي مستتر در «وحشي» توجه كنيد: طبيعي، تندخوي) به همين ترتيب زمين لرزه هم چنيناست.

به گفته يك پژوهشگر، اگر اين پديده نبود، بسياري از جلوه‌هاي چشمگير زمين مانندكوه‌ها و دره‌ها، غارها، آبشارها و چين و شكن خيال انگيز لايه‌هاي زمين هم وجودنداشت. به بياني ديگر مي‌توان گفت كه لرزه‌هاي زمين، نبض و حركت موجود زنده‌اي استبه نام زمين.

هنگامي كه انسان، پا را فراتر از حد خود (و ظرفيت زمين) گذاشت و آزمندي را به آنپايه رساند كه بر هر كجا دست انداخت و حتي بي‌توجه به جان خود، عرصه‌هاي طبيعينامناسب را هم متصرف شده مي‌بايست خود را پذيراي فاجعه‌ها مي‌كرد؛

همچون قهرمان داستان «هركس به چقدر زمين نياز دارد» از تولستوي كه تا آخرين رمقو تا فروكش كردن اشعه خورشيد، براي به چنگ آوردن تكه‌اي ديگر از زمين پيش رفت و باغروب خورشيد جان بر سر طمعكاري نهاد.

كوه‌هاي ايران بر اثر فشار شبه جزيره عربستان در جنوب غربي و فشار شبه قاره هنددر جنوب شرقي و جوان بودن رشته آلپ- هيماليا، در هر سال چند سانتي‌متر بلندترمي‌شوند. روند تحرك زمين و كوه‌ز‌ايي در اين منطقه در 60-50 ميليون سال گذشته وجودداشته و تا ميليون‌ها سال ديگر ادامه خواهد داشت.

انسان اين روند را شناخته و بر كليات آن آگاهي دارد، پس نمي‌توان بر «ناگهاني» بودن يا قابل پيش‌بيني نبودن مطلق اثرهاي اين تحرك (از جمله لرزش زمين) تأكيد كرد  و نسبت به عوارض ناشي از قصور، از خود رفع مسئوليت نمود.

زمين لرزه‌ها- حتي اگر شديد باشند- در بيشتر مواقع اثر منفي بر محيط زيستندارند، چرا كه خود جزيي از طبيعت‌اند. اما تخريب‌هايي كه بر مكان‌هاي انساني واردمي‌آيد، علاوه بر خسارت‌هاي جاني جبران ناپذير، عوارض بس گسترده‌اي براي محيط در پيدارد.

هر سازه، با مصرف مقدار زيادي آب، انرژي، مواد اوليه و با تصرف محدوده‌اي ازمنابع طبيعي برپا مي‌شود. خراب شدن سازه بر اثر زمين لرزه به معناي هدر رفتن ايناقلام و وارد شدن فشار بيشتر به منابع طبيعي براي بازسازي است. كافي است بدانيم كهدر توليد يك تن بتن، حدود يك تن گاز گلخانه‌اي وارد جو مي‌شود.

با خراب شدن گسترده خانه‌ها و محل‌هاي كار، غالباً يك موج مهاجرت ناگهاني وناموزون از منطقه ويران شده پديد مي‌آيد كه باعث تشديد فشار اقتصادي به مناطق اطرافمي‌شود.

حاشيه‌نشيني، بيكاري و فقر از پيامدهاي اين امر است و هر يك از اينها باعث تخريببيشتر محيط‌زيست مي‌شود؛ حاشيه‌نشينان، عرصه‌هاي طبيعي اطراف شهرها را تصرفمي‌كنند، و فقر توجه به محيط‌زيست را به يك موضوع دست چندم بدل مي‌كند. در هنگامبروز فاجعه‌هاي بزرگ، دولت‌ها يكي از نخستين چيزهايي را كه مي‌توانند براي آرامكردن مردم مصيبت زده فدا كنند، منابع طبيعي است.

خراب شدن زيرساخت‌هاي كشاورزي بر اثر مرگ كارگران و مديران كشاورزي، متلاشي شدنخانواده‌ها (كه به صورت دسته جمعي روي زمين كار مي‌كردند)، ريزش قنات‌ها و مرگدام‌ها، هم از حيث گسترش فقر و هم از نظر اين كه ممكن است بازماندگان براي بقا بهمشاغل ديگر يا به شيوه‌هاي ناپايدار كشاورزي (در مقايسه با شيوه‌هاي جا افتاده درمحل) روي آورند، مي‌تواند مضر به حال محيط‌زيست باشد. مثلاً در بم ممكن است حفرچاه‌هاي عميق بيشتر، جايگزين استفاده از قنات شود.

يك تأثير مخرب ديگر زمين لرزه بر محيط زيست، ورود نامتعارف و سنگين مواد دورريختني به منطقه آسيب ديده است: پس از زلزله‌ها در اطراف هر اردوگاه مي‌توان ازقوطي‌هاي خالي كنسرو، بطري‌هاي يك بار مصرف، ورقه‌هاي نايلوني، پوشاك مصرف نشده وبقاياي ديگر مواد اهدايي را ديد كه تا مدت‌ها در منطقه باقي مي‌مانند. سمپاشيگسترده منطقه زلزله‌زده (براي گندزدايي)، كلرزني بيش از حد  به آب و اقدام‌هايمشابه، از ديگر لطمه‌هاي وارد شده به محيط‌زيست است.

در شرايطي مانند وضع تهران به سادگي مي‌توان در ذهن مجسم كرد كه پس از وقوع زمينلرزه، ميليون‌ها ليتر مواد نفتي و محصولات شيميايي و مواد خطرناك به آب، زمين وهواي منطقه وارد شود كه اثر اين‌ها در درازمدت شايد مرگبارتر از اثر مستقيم زلزلهباشد.

پي‌نوشت:
1
)استاد باستاني پاريزي، در «سالنامه گل آقا»، 1382 مي‌نويسد: مردميزد، زلزله را «بوم لرز» گويند كه بهترين كلمه فارسي است در برابر زلزلهعربي.
(2
فصل نامه «طبيعت و منابع»، سال اول، شماره 2، 1371.
(3
روزنامههمشهري 9/8/1383.

/ 1 نظر / 5 بازدید
سحر

سلام دوست عزیز، اگه میخوای چیزی شبیه تبلیغات Google اما به فارسی توی وبلاگت بگذاری و از این راه هم درآمد داشته باشی و هم سایتت یا هر چیز دیگه ای را در بقیه سایتها معرفی کنی تا بازدیدکننده هات زیاد بشن، یه سری به سایت ads.blogabzar.com بزن. کافیه وبلاگت در روز بیشتر از 10 بازذدیدکننده داشته باشه. فقط لطفا موقع ثبت نام، در قسمت نام معرف بنویس: sahar1986 یه سری بشون بزن و امکاناتشون را ببین. ضرر نداره :) قربانت سحر