تغییر اقلیم یا بی اعتنایی به ظرفیت اقلیم ؟!

نگاهی به سرنوشت تلخ نخل ها و اوکالیپتوس های تهران

 هر کسی که کمی درمورد فضای سبز کنجکاو باشد ، این روزها در تهران ( و بسیاری از دیگر شهرهایی که آب وهوای شبیه تهران دارند) متوجه شده که هرچه نخل ( بادبزنی ، خرما ) و اوکالیپتوس در گوشه و کنار شهر بوده ، خشک شده است . همه می دانند که نخل ، درخت مناطق گرمسیری است ؛ این درخت در ایران در عرض های جغرافیایی حدود زیر 32 درجه به خوبی رشد می کند و به بار می نشیند .  در عرض های بالاتر، ممکن است که نخل دوام بیاورد ، اما باردهی مطلوب نخواهد داشت  و حیات آن را خطر سرمازدگی و طول روزهای کوتاه ، تهدید می کند . هانس بوبک ، گیاه شناس اتریشی ، بیش از پنجاه سال پیش نوشته است که رشینگر[ دیگر گیاه شناس اتریشی که روی گیاهان ایران پژوهش های علمی داشته ] در سال 1950 به حق درخت خرما را به عنوان حد شمالی گرمسیر انتخاب کرده ... و نخل هایی که به بالاتر از عرض مناسب - برای مثال ، به قسمت های پست کویر مرکزی ایران - برده شده اند ، هم اکنون به صورت « تعداد زیادی توده های ضعیف رها شده اند » (1). اوکالیپتوس هم که اصلا گیاه بومی ایران نیست ، و از مناطق گرم و خشک استرالیا به ایران معرفی شده و اگر آن را با شرایطی ، مناسب ایران بدانیم ، حتما باید در جنوبی ترین بخش های کشور کاشته شود .

 با این حال ، جای شگفتی است که تعداد زیادی کارشناس دکتر و مهندس ، از چندین سال پیش گونه ی نخل را برای تزیین ، و اوکالیپتوس را برای تزیین و جنگل کاری به بسیاری از نقاط ایران ، از جمله مناطق با زمستان های سرد ، معرفی کردند . تنها دلیلی که برای این خطای بزرگ می توان تصور کرد ، این است که آقایان با اتکا به نتایج کوتاه مدت چند ساله که از کاشت آزمایشی این گونه ها در مناطق میانی به بالای ایران به دست آمده بوده ، اقدام به کاشت های گسترده کرده اند . و در این میان ، آن چه که مورد توجه نبوده همانا مطالعه ی درازمدت و توجه به تاریخ طبیعی و کشاورزی مناطق بوده است . به بیان دیگر ، اشکال در همان روحیه ی  کم حوصله و سهل انگارانه  ، و تمایل به انجام کارهای زودبازده است که گویا ذاتی ما شده است .

 سرمای زمستان 86 که در بعضی روزها ، در تهران و ... به 10 تا 15 درجه زیر صفر هم رسید ، البته کم سابقه بود ، اما چه کسی است که بیش از چهل سال عمر کرده باشد و برف و سرماهای مشابه ( و طولانی مدت تر ) را در دهه های گذشته به یاد نداشته باشد ؟ اظهاراتی هم که به نقل از اداره ی هواشناسی  گاه در مطبوعات می آمد ، حداکثر می گفت که این سرما ، در پنجاه سال گذشته بی سابقه بوده است . آیا پنجاه سال ، در تاریخ طبیعی ، رقمی به شمار می رود ؟! مقام هایی که در رفوژ میانی خیابان های آزادی (2) و امام خمینی غربی تهران نخل بادبزنی ، یا در پارکی در سمنان درخت خرما کاشتند ، یا کارشناسانی که در اطراف ساختمان جدید سازمان حفاظت محیط زیست (!) اوکالیپتوس نشاندند ، و آن دیگرانی که در کرج و کاشان و دیگر شهرهایی که تاریخ شان پر از زمستان های زیر صفر بوده است چنین کردند ، اکنون که به قامت خشک این درختان می نگرند ، آیا از این ریخت و پاش سرمایه و این اتلاف زمان شرمسار نیستند ؟

تجربه ی مرگ نخل ها و اوکالیپتوس ها در تهران ، اگرچه می تواند اخطاری دیگر به انسان باشد که " تغییر اقلیم " به راستی پیش آمده  و دامنه ی اختلاف دما و بسامد رویدادهای نامنتظر بسی بیشتر شده ، اما در این مورد خاص و برای ما ایرانیان بیشتر باید درسی باشد برای بازنگری در سیاست های مدیریتی که بی توجه به ظرفیت اقلیم و توان زیست بومی به اجرا درمی آیند . 

    پی نوشت1

1)  نگاه کنید بوبک ، هانس . سیمای تاریخی جنگل های طبیعی و درخت زارهای ایران ، ترجمه : دکتر عباس پاشایی اول ، انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح ، 1383 ، ص 55

۲)  در یادداشتی در وبلاگ " دیده بان کوهستان "  (www.mountainwatch.persianblog.com) به تاریخ 29/12/1385 در خصوص کاشت نخل بادبزنی در رفوژ میانی خیابان آزادی ( که در سال 86 در جریان ساخت خط ویژه ی اتوبوس نابود شد ! ) نوشتم که نخل بادبزنی « مناسب مناطق نیمه گرمسیری است که نوسان های دمایی زیاد ندارند و به ویژه زمستان های ملایمی دارند ، و هیچ سابقه ای در تاریخ فضای سبز تهران ندارد ( به جز موردهای کاملا پراکنده و تفننی ... ) » .   

 

/ 3 نظر / 13 بازدید
رضا آموزگار

درود بر شما ... چاره چیست ؟ عدم مدیریت صحیح از قدیم بوده و در حال حاضر نیز هست ... وقتی که هیچ چیز و هیچ کس سر جای خودش نیست چه انتظاری می توان داشت ؟ [قهر] متاسفانه وقتی به سازمانی بودجه ای می دهند آنها تنها به فکر خرج آن هستند و بدون برنامه تنها هدفشان مصرف بودجه می باشد و در آخر کار گزارشی از عملکرد سازمان مبنی بر انجام کار و تهیه لیست و گرفتن امتیازات بیشتر و حقوق و مزایای چرب تر حال در قبال چه چیزی ؟ در قبال همین مشکلاتی که همه ی ما هر روز در حال دیدنش هستیم ... [قهر]

عباث

خوب به همین دلیل است ببم جان که فرمانداران و شهردان این سرزمین به سمت خرید نخل پالاستیکی ( به لهجه خودشان گفتم! )هجوم برده اند نه اب میخواد نه ترس از خشک شدن دارد تازه شب هم روشن میشود آن هم چه رنگهایی آی که آدم یاد ولایت می افتد !

عزیز نامور

سلام- من به درخت نخل علاقه زیادی دارم متاسفانه آنگونه که بنده برسی کرده ام درختان نخل کاشته شده در تهران از گونه washingtonia بوده اند که در سرمای 8 درجه زیر صفر به شدت آسیب دیده و می میرند. اما گونه ای نخل که به Windmill palm مشهور است توان تحمل 27 درجه زیر صفر را هم دارد! تعجب نکنید بنده 3 سال است که چند اصله از این درختان را در شهر گرمی واقع در استان اردبیل کاشته ام و سرمای 12 درجه زیر صفر را هم تجربه کرده اند و هیچ مشکلی بوجود نیامده است.ضمنا آنطوری که من مشاهده کرده ام درختان اوکالیپتوس در تهران از سرما آسیبی ندیده اند حتی در شهر ما (گرمی-اردبیل) نیز درختان اوکالیپتوس از سرما 13 درجه زیر صفر سال 86 آسیبی ندیدند. متشکر موفق باشید