ثروتی به‌نام جنگل

 این روند با پیدایش انسان در کره­ی زمین، به عنوان « اشرف مخلوقات » و موجود ذی­شعور دستخوش تغییراتی شد. انسان در ابتدا برای بقا، خود را با محیط تطبیق می­داد و از مواهب الهی نیز همچون سایر جانداران، با شکل طبیعی استفاده می کرد. تا این­که به­تدریج با تحولات اجتماعی و اقتصادی و ایجاد کانون­های جمعیتی و گرد هم آمدن، و با ایجاد حاشیه ی امنیتی و پیدا کردن شناخت بیشتر از محیط، تسلط خود را بر محیط دیکته نمود. جمعیت انسانی رو به افزایش گذاشت و این جمعیت ناچار شد برای رفع مشکلات و تامین خوراک به تولید محصولات کشاورزی به صورت متمرکز در حاشیه و آبرفت رودخانه­های بزرگ بپردازد. همچنین در جهت تامین پروتیین خود که ابتدا تمام آن از طریق شکار به دست می­آمد، به­تدریج به فکر اهلی کردن حیوانات مفید افتاد که این دو مورد در واقع شروع تعرض انسان به طبیعت بوده است.

 انسان، برای تولید بیشتر محصولات کشاورزی و ایجاد چراگاه­های مناسب، پوشش جنگلی اطراف خود را به آتش می­کشید، این روند با پیدایش تمدن و شکل­های پیچیده­ی زندگی انسانی، شتاب بیشتری یافت. ولی از آن­جا که رشد جمعیت، به لحاظ مرگ و میر طبیعی و سایر عوامل بازدارنده بسیار پایین بود، لذا در یک تعادل نسبی امکان بازسازی طبیعت وجود داشت. به عبارت دیگر، اقتصاد مبنایی معیشتی داشت، یعنی جستجو برای تامین حداقل غذا و سایر نیازهای اولیه برای ادامه­ی حیات، و استفاده از منابع طبیعی در حد قابل جبران. تا این­که انسان با کمک دانش و فن از مرحله­ی اقتصاد معیشتی گذشته و وارد مرحله­ی جدیدی از اقتصاد شد که درآن استفاده از منابع طبیعی در خدمت اهدافی درآمد که در نهایت به مصرف و رفاه بیشتر و اندوختن سرمایه انجامید. در این وضعیت، منابع طیبعی خصوصاً جنگل­ها که عالی­ترین پوشش گیاهی می­باشد، از نظر کمی و کیفی رو به کاهش رفت.

عکس از : earthwatchers

                                                          عکس از :    earthwatchers.org

 تعریف جنگل

جنگل منطقه­ی وسیعی پوشیده از درختان، درختچه­ها و گونه­های علفی است که همراه با جانوران وحشی نوعی اشتراک حیاتی گیاهی و جانوری را تشکیل داده و تحت تاثیر عوامل اقلیمی و خاکی قادر است تعادل طبیعی خود را حفظ کند.

  حداقل سطحی که برای تشکیل جنگل از نظر علمی لازم است بسته به نوع گونه­ی درختی، شرایط محیطی و غیره تغییر می­کند.

 این مساحت در شرایط معمولی حداقل 3/0 هکتار (3 هزار متر مربع) است. واژه­ی «جنگل» از ریشه­ی سانسکریت است و به اکثر زبان­های اروپایی وارد شده است. طبق آخرین تعریف فائو (سال 2000) جنگل عبارت است از هرناحیه­ای که شرایط زیر را داشته باشد :

 

*      میزان تاج پوشش آن در واحد سطح بیشتر از 10 درصد باشد.

*     مساحت آن بیشتر از نیم هکتار باشد.

*      درختان قادر باشند به ارتقاع حداقل 5 متر برسند.

   پیدایش جنگل­ها

  جایگزینی گیاهان بر روی خاک فاقد پوشش گیاهی، و تکامل تدریجی آن­ها به سوی یک گروه گیاهی، روندی بسیار پیچیده است.

وجود جنگل­ها در کره­ی زمین به صورت کنونی، حاصل یک روند تکاملی بسیار طولانی بوده است؛ زندگی گیاهی بر روی کره­ی زمین در حدود سه میلیارد سال پیش پدید آمد. مرحله­ی بسیار برجسته و چشم­گیر در تکامل گیاهان، روی آوردن آن­ها به خشکی بوده که در حدود 400 میلیون سال پیش اتفاق افتاده است. پس­از این دوران، در حدود چهل میلیون سال بعد گیاهانی با ریشه و ساقه­ی حقیقی ظاهر شدند.

در حدود 330 میلیون سال پیش، در ادامه­­ی تکامل گیاهان، نهانزادان آوندی به صورت درختان بسیار بلند، جنگل­های وسیعی را تشکیل دادند که ذخایر ذغال سنگ امروزه­ی جهان بقایای آن است.

 در دوره­های مختلف زمین­شناسی، روند تکامل گیاهان ادامه داشته به­طوری که اولین بازدانگان در دوره­ی کربنیفر فوقانی دیده شدند و  اوج بازدانگان در دوره­ی ژوراسیک بوده است. پس­از این دوران، در پایان دوره­ی کرتاسه گیاهان گل­دار گسترش پیدا کردند و بسیاری از بازدانگان نیز منقرض شدند و در مقابل، گیاهان نهاندانه ظاهر شدند.

اگر آب و هوا خشک­تر شود جنگل جای خود را به مرتع یا استپ می­دهد ، و اگر آب و هوا سردتر شود، توندرا (گیاهان پا کوتاه علفی با طول رویش و زایش کوتاه مدت) جایگزین جنگل­ می­گردد. بدین ترتیب هر تغییری در آب و هوا ، پوشش گیاهی را نیز تغییر می­دهد.

 

انواع جنگل

جنگل بسته به نوع پیدایش آن و خصوصیات ساختاری،  به جنگل بکر، جنگل طبیعی، جنگل مصنوعی ( یا دست کاشت ) طبقه بندی می­شود.

 

جنگل بکر یا جنگل طبیعی دست نخورده

جنگلی است که بدون دخالت انسان به­وجود آمده است و ترکیب گونه­های درختی و درختچه­ای و علفی آن­طوری است که وضعیت کاملاً طبیعی را نشان می­دهد. چوب و سایر فرآورده­های تولید شده در جنگل بکر در همان سیستم طبیعی تجزیه شده و به خود جنگل برمی­گردد. به عبارت دیگر از جنگل بکر هیچ­گونه موادی ( زنده یا غیرزنده ) به خارج از آن برده نمی­شود. رویش چوبی جنگل­های بکر که به حالت تعادل رسیده باشند عملاً صفر است، یعنی همان­قدر که چوب و سایر مواد آلی تولید می­شود همان­قدر هم تجزیه می­شود و یا می­پوسد. در جنگل بکر بین تولیدکنندگان ( گیاهان )، مصرف کنندگان ( جانوران ) و تجزیه کنندگان ( جانوران ریز ) یک اشتراک حیاتی متقابل و پایدار برقرار است. جنگل­های بکر از تنوع زیستی بالایی برخوردارند و دارای اطلاعات ژنتیکی ارزشمندی هستند که تا به امروز بسیاری از این اطلاعات کشف نشده است.

امروزه ارزش جنگل­های بکر بسیار زیاد است هرچند که متاسفانه روند تخریب کمی و کیفی آن­ها در دنیا رو به افزایش است. سعی بر این است که جنگل­های بکر باقی­مانده بر روی کره­ی زمین را حفظ و از آن­ها به عنوان ذخیره­گاه­های اطلاعات ژنتیکی و تنوع زیستی استفاده کنند. امروزه تبدیل جنگل­های بکر به جنگل­های صنعتی قابل توجیه نیست و صرف  نگهداری آن­ها حتی از نظر اقتصادی نیز قابل توجیه است.

 

جنگل­طبیعی

جنگلی است که بدون دخالت انسان به­وجود آمده است ولی انسان به­طور مستقیم یا غیرمستقیم در آن دخالت ( بهره­برداری ) کرده است.

جنگل­های بکر دست خورده و بهره­برداری شده تبدیل به جنگل­های طبیعی می­شوند. به عبارت دیگر جنگل­های طبیعی، جنگل بکر دست خورده هستند. ترکیب درختان و سن آن­ها و تنوع گونه­های گیاهی و جانوری در یک جنگل طبیعی با جنگل بکر متفاوت است و عموماً جنگل طبیعی از نظر زیست­محیطی فقیرتر از جنگل بکر است. با وجود این، جنگل های طبیعی قادراند چشم­اندازهای طبیعی هر منطقه را حفظ کرده و در اکثر موارد از جنگل­های مصنوعی یا دست­کاشت غنی­تر و پایدارتر باشند.

 جنگل­های مصنوعی یا دست­کاشت

جنگلی است که به دست انسان و با هدف مشخصی ایجاد شده است و هدف از ایجاد آن تولید چوب، ایجاد چشم­انداز، حفظ آب و خاک، ایجاد منطقه­های تفریحی و غیره است. جنگل مصنوعی معمولاً به­صورت نهال کاری به وجود می آید، هرچند این جنگل­ها را می­توان با کشت بذر نیز به­وجود آورد. تجربه نشان داده است جنگل­های مصنوعی که با این روش به­وجود آمده­اند پایدار و نزدیک­تر به جنگل­های طبیعی هستند. جنگل مصنوعی که با قلمه ایجاد شده، قلمستان نامیده می­شود ( مانند قلمستان­های صنوبر در بسیاری از نقاط کشور ).

البته باید متذکر شد که قلمستان­ها در اکثر نقاط دنیا از نظر حقوقی جزو جنگل­ها محسوب نمیشوند. امروزه ایجاد جنگل­های مصنوعی در دنیا از اهمیت بالایی برخوردار است چرا که به افزایش نیاز چوبی در جهان پاسخ می­دهد.

چنانچه جنگل­هایی در زمین­های زراعی و بایر و با هدف تولید چوب ایجاد شده باشد،  به آن « زراعت چوب » اطلاق می­شود. حجم زراعت چوب در زمین­های غیرجنگلی در تمام دنیا در حال افزایش است.

علاوه بر سه نوع جنگلی که تعاریف آن ذکر شد، در کشور ما از اصطلاح « بیشه » هم استفاده می­شود. ما بیشه را معمولاً برای آن پوشش های گیاهی به کار می­بریم که در  اطراف رودخانه و شیار دره­ها، در مناطق خشک ظاهر می­شوند. این واژه به تجمع درختچه­ها نیز اطلاق می­شود.

اهمیت اقتصادی و زیست­محیطی جنگل

 بیش­از 80 درصد ارزش­های اقتصادی جنگل مربوط به حفظ آب و خاک و دیگر ارزشهای زیست­محیطی است.

به استناد گزارش­های فائو، بررسی­های انجام شده در خصوص ارزش های اقتصادی جنگل و مرتع بیانگر آن است که علوفه­ی تولیدی ، تنها یک­چهارم ارزش عرصه­های مرتعی را تشکیل می­دهد. و سه­چهارم آن ارزش­های اکولوژیکی و زیست­محیطی است. بدیهی است چون خدمات منابع طبیعی تجدید شونده ( جنگل و مراتع ) به­طور کامل در بازارهای تجاری جذب نمی­شود یا به نحو شایسته­ای برحسب اعداد و ارقام قابل مقایسه با خدمات اقتصادی و سرمایه­های مصنوعی بیان نمی­شود، اغلب در تصمیم­گیری­ها اهمیت بسیار کمی به آن­ها داده می­شود. این غفلت در نهایت موجب تخریب منابع طبیعی کشور و تهدید حیات همه­ی ما خواهد بود.

 

جنگل­های ایران

- جنگل­های خشک

جنگل­های خشک ایران در دو ناحیه­ی رویشی ایران-توران و

خلیج-عمانی واقع شده اند.

ناحیه­ی رویشی ایران – تورانی

این ناحیه وسیع­ترین ناحیه­ی رویشی کشور است و دامنه­های جنوبی البرز، شمال شرق، شرق، قسمتی از جنوب شرقی و مناطق مرکزی کشور را شامل می­شود. حدود 70 درصد فلور ایران در این ناحیه­ رویش دارد. ناحیه­ی مذکور به دو بخش کوهستانی و جلگه­ای تقسیم شده است. بخش کوهستانی که میزان بارندگی آن حداکثر به 400 میلیمتر می­رسد، وسیع­ترین جنگل­های سوزنی برگ ایران یعنی جنگل­های ارس را در خود جای داده است. جنگل­های هزار مسجد خراسان و چهارباغ شاهرود در دامنه­ی جنوبی البرز از انبوه­ترین جنگل­های ارس کشور محسوب می­شوند که درختانی به ارتفاع حدود 20 متر را می­توان در آن مشاهده نمود. دو گونه­ی دیگری که سیما و ساختار اصلی جنگل های خشک کوهستانی کشور را تشکیل می­دهند عبارت­اند از بنه و بادامک که هر دو گونه دارای میوه­ی خوراکی است و توسط ساکنان منطقه جمع­آوری و علاوه بر خود مصرفی، به بازارهای داخلی عرضه و در مواردی نیز به خارج از کشور صادر می­شود. در این ناحیه، زالزالک و گلابی وحشی از دیگر درختان با میوه­ی خوراکی هستند .

مهم­ترین جنگل­های بنه و بادام کشور در کوه­های بارز در استان کرمان، و حوضه­ی آبریز دریاچه­ی بختگان در استان فارس رویش دارد، این در حالی است که جنگل­های تفتان در استان سیستان و بلوچستان و جنوب استان خراسان را نیز  نباید از نظر دور داشت. در شمال استان خراسان و در امتداد رشته کوه کپت داغ یکی از گونه­های نادر جنگلی ایران و حتی جهان، یعنی پسته می روید. در حال حاضر انبوه­ترین توده های جنگلی پسته در مناطق چهچهه و خواجه و پل­گرد خراسان رویش دارد، ضمن این­که از جنگل­های پسته قازانقایه در استان گلستان نیز باید یاد نمود.

امروزه پسته­ی باغی و پرورشی ایران از شهرت جهانی برخوردار است، و دنیا موطن اصلی پسته را کشور ایران می­دانند؛ این امر مدیون توده های طبیعی جنگل پسته است. سطح جنگل­های پسته حدود 30 هزار هکتار برآورد می­شود.

در بخش جلگه­ای ناحیه­ی رویشی ایران - تورانی، جنگل­های بیابانی کشور رویش دارد. این بخش از میزان بارندگی کمتری برخوردار است که حداکثر بارش سالیانه­ی آن به حدود 200 میلیمتر می­رسد. این جنگل­ها که روزگاری ابن بطوطه، ناصرخسرو و مارکوپولو از انبوهی و تناوری درختان آن یاد نموده­اند، اکنون درختچه زارهایی پراکنده هستند که گاه  می­توان تک­پایه­های درختان قطور و قد برافراشته مانند تاغ را در آن دید. انواع گز، تاغ، و درختچه­های اسکنبیل و قیچ از مهم­ترین گونه­های جنگل­های خشک جلگه­ای محسوب   می­شوند. زنده یاد مهندس کریم ساعی- بانی جنگل­بانی نوین ایران از این نوع پوشش گیاهی به­عنوان جنگل­های بیابانی یاد نمود و دکتر محمد حسین جزیره­ای آن را جنگل های بیابان آسا طبقه­بندی نمود و زنده یاد دکتر کریم جوانشیر این پوشش گیاهی را جنگل های خشک بیابانی نامید.

سطح جنگل­های خشک ناحیه­ی رویشی ایران - تورانی قریب به 2 میلیون هکتار برآورد شده است. تعداد گونه­های چوبی این ناحیه نیز بالغ بر 370 گونه است.

 

- جنگل­های نیمه مرطوب و نیمه خشک

ناحیه­ی رویشی زاگرس

/ 1 نظر / 160 بازدید
نگار

[هورا][تایید]بسیار خوب بود اما لطفا در باره ی مناطقی غیر از داخل ایران و به طور کلی درباره ی پوشش گیاهی اب و هوا های مختلف مطالبی اضافه کنید. با تشکر فراوان[دست]